In Oekraïne is voetballiefde nog pril - en duur betaald

Polen en Oekraïne – het zijn misschien niet de grootste voetbalnaties waar het EK 2012 gehouden wordt. Maar de sport speelt er wel een grote rol in het dagelijks leven. Redacteur Koen Greven reisde naar Gdansk en Charkov waar Nederland het EK begint. Op zoek naar de ziel van het Oost-Europese voetbal.

Andrej Zmievskoj (50) schenkt drie wodka in en vraagt in zijn woonkamer de aandacht. „Deze toast brengen we uit op onze vrouwen”, zegt de eenvoudige zakenman uit Charkov. De glaasjes worden in één teug leeggedronken. Zijn vrouw Natasja (45) en dochter Tanja (20) klappen in hun handen. Zoon Stas (25) neemt het woord: „We zijn heel blij dat sinds een paar jaar ons hele gezin fan is van Metalist Charkov. De vrouwen hoeven niet meer naar de keuken als er voetbal op de televisie is.” Iedereen lacht. De glaasjes worden weer gevuld en ook de vrouwen drinken nu mee. „ME-TA-LIIIIIST”, schreeuwen ze allemaal.

Het gezin Zmievskoj mist geen thuiswedstrijd van hun lokale trots. De opmars van de huidige nummer drie van Oekraïne heeft voor een voetbalgekte gezorgd in de industriestad Charkov. De duels van de voormalige staalarbeidersclub worden doorgaans door meer dan 25.000 toeschouwers bezocht. Velen willen onderdeel zijn van het succes. Zoals Tanja en Natasja. Gloryhunters, worden ze genoemd. „Ik vind het prachtig om met mijn kinderen en hun vrienden naar het voetbal te gaan”, zegt Andrej in het Russisch, nog altijd de voertaal in Charkov. „Je kunt op de tribune je emoties laten gaan.”

In de jaren zeventig van de vorige eeuw beleefde Dinamo Kiev hoogtijdagen met de winst van de Europa Cup II in 1975, na een gewonnen finale tegen het Hongaarse Ferencváros. „We leefden toen in de Sovjet-Unie, maar Dinamo was voor ons het boegbeeld van Oekraïne”, zegt Andrej. „Voetbal was een uitlaatklep. Er was een eeuwige strijd met Spartak Moskou. Die werden altijd bevoordeeld door de scheidsrechters. Maar Dinamo speelde onder coach Vladimir Lobanovski revolutionair voetbal. En we hadden Oleg Blochin. In 1975 won hij de Gouden Bal als beste voetballer van Europa.”

Op 26 juni 2006 was het opnieuw Blochin die zijn volk in vervoering bracht. De bondscoach van Oekraïne loodste zijn elftal op het WK in Duitsland na strafschoppen tegen Zwitserland naar de kwartfinales. Blochin verstopte zich tijdens de penaltyserie in de catacomben van het stadion in Keulen. Natasja en Tanja werden op hetzelfde moment in de flat van het gezin Zmievskoj naar de keuken verbannen. „Wij zouden ongeluk brengen”, zegt Tanja. „Het heeft wel geholpen”, zegt Andrej, „want we hebben gewonnen. De ontlading was die avond enorm. Overal gingen mensen met vlaggen de straat op. Oekraïne was die dag voor even één.”

Nog geen jaar later kreeg Oekraïne samen met Polen de organisatie van het EK in 2012 toegewezen. De lobby van de steenrijke bondsvoorzitter Grigori Soerkis, die ook lid is van het uitvoerend comité van de UEFA, had gewerkt. Andere kandidaten als Italië en Kroatië en Hongarije werden afgetroefd. „Zo’n toewijzing heeft met connecties te maken”, stelt Artem Frankov (41), hoofdredacteur van het tweewekelijkse Oekraïense magazine Voetbal. „Op de achtergrond spelen ook zakelijke belangen een rol. Het EK kan voor Oekraïne de deur naar Europa openzetten. Daarom is er ook bewust voor gekozen om het samen te doen met Polen. De organisatie met een land dat al bij de Europese Unie hoort wekt toch wat extra vertrouwen.”

Direct na de toewijzing barstte in Oekraïne een strijd los tussen verschillende steden die het EK willen huisvesten. De oligarch Aleksander Jaroslavski zorgt er met een forse investering eigenhandig voor dat het EK naar zíjn stad Charkov komt. De steenrijke clubeigenaar van Metalist Charkov steekt met zijn Development Construction Holdings Group 225 miljoen euro in de aanleg van een gloednieuw vliegveld, een vijfsterren hotel, verschillende trainingscomplexen en de renovatie van het Metalist Stadion. „Euro 2012 kan voor Oekraïne en voor de stad Charkov een mijlpaal worden”, laat Jaroslavski per e-mail weten. „Als het toernooi voorbij is kunnen de mensen nog jaren gebruik maken van de nieuwe infrastructuur.”

Als je vanaf het fonkelnieuwe vliegveld Charkov binnenrijdt zie je hoe met man en macht wordt gewerkt aan een nieuwe verbindingsweg, waar oude Lada’s naast blinkende Porsches rijden. Buiten de gebaande paden zitten de asfaltwegen vol gaten en bedelen oude vrouwtjes om geld. Op het reusachtige Plein van de Vrijheid staat nog altijd een gigantisch standbeeld van Lenin. Vlak ernaast het nieuwe Charkov Palace, waar komende zomer de officials van de UEFA worden gehuisvest. Het wordt op 5 december geopend. Jaroslavski ziet het als een verjaardagscadeau zoals hij twee jaar geleden op dezelfde dag het Metalist Stadion aan zichzelf schonk.

Vriend en vijand zijn het erover eens dat Charkov zonder de inbreng van Jaroslavski kansloos was geweest. Zoals zakenman en clubeigenaar Rinat Achmetov op zijn beurt het EK naar Donetsk heeft gehaald. De faciliteiten in de twee andere gaststeden Kiev en Lvov zijn voor het overgrote deel gefinancierd door de overheid. Jaroslavski geeft toe dat hij eigenlijk niet eens een voetbalfan was toen hij Metalist Charkov in 2005 overnam. „Ik vond het als inwoner van Charkov gewoonweg pijnlijk te zien dat onze voetbalclub niet eens meer op het hoogste niveau speelde”, legt Jaroslavski uit. „Daarom ben ik in Metalist gestapt. Maar al snel kwam er een speciaal gevoel los tijdens wedstrijden. Nu ben ik compleet voetbalgek.”

Jaroslavski wordt bij thuiswedstrijden van Metalist vaak als een soort onderkoning van Charkov toegezongen. De club staat nog in de schaduw van Sjaktar Donetsk en Dinamo Kiev en wacht op een groot succes. „Kampioen worden en spelen in de Champions League is onze droom”, zegt Andrej Zmievskoj. „We mogen Jaroslavski dankbaar zijn dat hij zijn geld in Charkov investeert. Hij heeft de inwoners met Metalist weer iets gegeven waar ze trots op kunnen zijn. Gelukkig heeft hij niets met de politiek te maken.”

Talloze inwoners van Oekraïne zijn het afgelopen decennium volledig afgeknapt op hun politieke leiders. Als de speaker de aanwezigheid van president Viktor Janoekovitsj tijdens de vriendschappelijke interland tussen Oekraïne en Duitsland aankondigt, begint het stadion te joelen. „De mensen zijn er gewoon helemaal klaar mee”, zegt Anja Sjvetsova (25), die in Charkov voor een Amerikaans computerbedrijf werkt. „Als je zaken wilt doen, moet je altijd mensen afkopen. Dat geldt voor iedereen. Ook voor mijn ouders die een eigen bedrijf hebben. Corruptie is nog steeds een groot probleem in Oekraïne. Het verschil tussen arm en rijk is enorm. Mijn oma moet het doen met een pensioen van achthonderd grivna (80 euro, red.) per maand. Ze zou zo terugwillen naar het communisme. En aan de andere kanten zijn er figuren die heel veel aan het EK gaan verdienen. Ook Jaroslavski doet echt niet aan liefdadigheid. Die zal zijn geld ook willen terugverdienen.”

Terwijl het clubvoetbal zich met behulp van het grote kapitaal snel ontwikkelt, blijven de successen van de nationale ploeg uit. Het elftal van bondscoach Blochin staat op de 55ste plaats van de FIFA-ranking, net achter Honduras, twee plekken voor Kaapverdië. Het vertrouwen in succes op het EK is niet groot. „Er is simpelweg een gebrek aan Oekraïens talent”, zegt hoofdredacteur Frankov. „Daarom kopen onze topclubs alleen maar buitenlanders. Lobanovski werkte vroeger bij Dinamo Kiev juist alleen maar met Oekraïners en Russen.”

In de selectie van Metalist Charkov is het aantal geboren Oekraïners op één hand te tellen. Volgens de regels van de Oekraïense voetbalbond moeten er minimaal vier spelers met een Oekraïens paspoort in de basis staan. Metalist Charkov heeft daar iets op gevonden. Zo heeft de club de Serviër Marko Devic en de Braziliaan Edmar laten naturaliseren. Het maakt de familie Zmievskoj niets uit. De favoriete voetballer van Andrej is Papa Gueye. Een ijzersterke verdediger uit Senegal. „Laten we op Papa toasten!”, roepen Natasja, Tanja en Stas. Andrej stemt lachend in.

    • Koen Greven