Alleen dreigen met een rechtszaak is nog betaalbaar

Wat gebeurt er als de Nationale Ombudsman het wangedrag van een instantie helemaal zat is? Dan schrijft hij een rapport met een brief, waar dat in staat. Dat haalt NOS Teletekst en een paar kranten. ‘Ombudsman haalt uit’. Misschien zegt de Kamer er later nog wat over. De minister belooft dan beterschap. Dat is het.

Alleen het UWV kan kiezen voor een beter UWV luidde de berustende titel van het – zoveelste – rapport over deze uitkeringsfabriek. De ombudsman doet zijn plicht. Hij constateert dat deze overheidsinstelling niet wil luisteren, kritiek afweert en zelf wil uitmaken welke kwaliteit van dienstverlening volstaat. Controle door de Ombudsman vindt het UWV een bijkomstigheid. Burgers klagen intussen over wanbeheer, onjuiste informatie, verkeerde adressering, niet terugbellen, wanorde, chaos en onzekerheid.

Maar ja, niks aan te doen. Erfenissen uit een fusieverleden, computerproblemen, geldgebrek, matig kwaliteitsbesef, slecht management et cetera. Wie een beetje in de 337 (!) klachtrapporten op de ombudsmansite rondklikt, vraagt zich af of het UWV niet beter helemaal opnieuw kan worden begonnen. Eigenlijk verwijt Brenninkmeijer het UWV onwil. Met dit rapport zegt hij: „zoek het zelf uit”. Naar zijn stem wordt niet geluisterd, dat is de sfeer. En de burger, die heeft geen keus.

Ik moest aan het UWV-demasqué denken bij het lezen van de noodkreet van de Raad voor de Rechtspraak. Woensdag schreef de Raad dat het kabinet onafhankelijke rechtspraak voor de burger feitelijk onbereikbaar maakt. De brief vraagt de Tweede Kamer het wetsvoorstel om de griffierechten te verhogen alstublieft helemaal weg te stemmen. Nu krijgt de Kamer dagelijks advies, maar niet van de andere staatsmacht en niet op deze manier. Hier zegt de Rechtspraak tegen het Parlement: stop, doe dit niet. Zoiets komt in de trias politica niet voor.

De rechters zijn dus uitgepraat met het kabinet en gaan op ramkoers. De Kamer wordt gewaarschuwd: dit kabinet draait de rechtspraak in de soep. Daarmee staat de rechtsstaat op het spel, de relatie tussen burger en overheid, de orde, de veiligheid, de welvaart enzovoort. Instanties als het UWV kunnen in de toekomst rustig de burger blijven afwimpelen. Dit geldt ook voor de fiscus, gemeenten, departementen en provincies en bedrijven. De dreiging van een rechtszaak is namelijk weg. Damocles kan z’n zwaard komen ophalen. Van de zogeheten ‘schaduwwerking’ van de rechtspraak blijft niks over.

Een wanbetaler tot betaling dwingen? Verwikkeld in een rommelige echtscheiding? De Raad geeft op Henk-en-Ingridschaal een paar rekenvoorbeelden. Leef mee met de gedupeerde ‘Joost en Simone’. Zij hebben op tv kritiek op een financieel product. De bank stelt hen aansprakelijk, voor 1,1 miljoen euro. Om zich bij rechtbank en hof te verweren, moet het stel 26.250 euro griffierecht betalen. Wie durft er dan nog? De burger is straks honderden tot duizenden euro’s extra kwijt, alleen al aan entreekosten tot de rechter. Het advocatentarief, ook niet misselijk, volgt dan nog. Dat burgers op de vlucht slaan voor een rechtszaak is precies de bedoeling. De Raad van State sprak van het „feitelijk illusoir maken” voor de burger van toegang tot de rechter.

Ook in de vakliteratuur is er geprotesteerd, in het bijzonder in het bestuursrecht. De Utrechtse vicepresidenten Verburg en Van Ettekoven analyseerden het voorstel in oktober, onder de titel ‘Uurtje, factuurtje – rekeningrijden bij de bestuursrechter’. Het profijtbeginsel dat het kabinet hanteert – de vervuiler betaalt – beoordelen zij als uitzonderlijk onredelijk en schadelijk. Burger en overheid zijn immers niet gelijk. De overheid neemt in het bestuursrecht belastende, soms bestraffende maatregelen tegen burgers die niet onderdoen voor het strafrecht, waar de burger zich gratis mag verweren. Als procederen voor de burger te duur wordt, neemt de agressie toe, ook tegen publieke functionarissen, denken zij. De betalingsmoraal neemt af. Bestuursorganen rekenen erop dat vrijwel niemand meer naar de rechter gaat. Dit leidt tot „minder goede besluiten of zelfs bewust onjuiste besluiten”. Behalve de Ombudsman staat dan ook de rechter met lege handen – en dus de burger. De rechtsstaat is hier in het geding.

Folkert Jensma

Vorige week was ik hier slordig met de mededeling dat Kamerlid Bosma (PVV) in zijn boek lijsten „bepleit” van linkse mensen die uit hun beroep moeten worden gezet. Dat kon ik bij herlezing niet terugvinden en moet ik dus verkeerd hebben begrepen. Wel noemt Bosma reeksen personen in vele sectoren bij naam die tot het „onderdrukkende establishment” en het „subsidiesocialisme” behoren. Voor hen heeft hij „diepe minachting”. Oké, dat mag.

Reageer via nrc.nl/rechtenbestuur. Twitter: #rechtenbestuur

    • Folkert Jensma