Waarom voelt een kapotte roltrap zo gek?

Als Martijn Meijer uit Amsterdam op een stilstaande roltrap stapt, voelt hij zich altijd even gedesoriënteerd, „ook als ik weet dat de roltrap niet werkt”. Hoe kan dat?

Een kapotte roltrap is „een geconcentreerde ontgoocheling”, schreef columnist H.J.A. Hofland eens. Voor die domper bestaat ook een wetenschappelijke naam: the broken escalator phenomenon.

Dit verschijnsel werd in 2003 voor het eerst beschreven door twee neurowetenschappers, Adolfo Bronstein en Richard Reinolds. Zij lieten proefpersonen eerst over een draaiende loopband wandelen. Daarna werd de band stilgezet en moesten de proefpersonen opnieuw over de band – met de waarschuwing dat die stil stond.

Wat bleek: ondanks die waarschuwing liepen de proefpersonen sneller en meer voorovergebogen, alsof ze niet wisten dat de band niet draaide.

„Kennelijk”, vertelt professor Jeroen Smeets, bewegingswetenschapper aan de VU, „verwacht het deel van je brein dat je spieren aanstuurt nog steeds een draaiende band, zelfs al zie je dat die stilstaat.”

Zoiets overkomt je ook bij die defecte roltrap: je verwachting op basis van het verleden is sterker dan je waarneming. Door die gefnuikte verwachtingen ervaar je het lopen op een stilstaande roltrap als waden door stroop. Een illusie dus.

Denk ook aan hoe stroef de stoep voelt als je je schoenen weer hebt aangetrokken na het schaatsen of rolschaatsen. De herinnering zit nog vers in je benen.

Maar wacht: kan het niet zo zijn dat een roltrap ook echt zwaarder loopt dan een gewone trap?

Jazeker, zeggen twee roltraptechnici. Roltrappen zijn steiler. Een gewone trap heeft doorgaans een hellingshoek van 27,3 graden, maar een roltrap heeft een standaardhoek van 30 of 35 graden, zegt Wilbert Vinke van roltrapfabrikant ThyssenKrupp.

Daarbij: roltraptreden zijn dieper. Standaard 40 centimeter, tegen zo’n 25 centimeter bij een doorsneetree, zegt Sjaak van den Herik van fabrikant KONE. Logisch, op een roltrap moet je prettig stil kunnen staan.

De domper is dus dubbel: je verwacht een duwtje in je rug, maar krijgt het tegenovergestelde; een trap die steiler is en grotere stappen vergt.

„Klopt”, zegt professor Smeets. Maar die verwachting telt veel zwaarder mee dan het type trap; dat laatste draagt maar voor „2 à 3 procent” bij aan het effect, schat hij.

Dat verklaart dat je ook op vlakke loopbanden, zoals op Schiphol, het kapotte-roltrap-fenomeen kunt beleven.

Arjen van Veelen

    • Arjen van Veelen