Steeds moet je de besten het hardst aanpakken

Johan Cruijff is de laatste weken niet alleen voortdurend in het nieuws, maar er verschenen ook drie boeken over hem. ‘Het sluiten van een compromis ziet hij als een nederlaag. En hij kan niet tegen zijn verlies.’

Jan Eilander: Cruijffie. Jongensjaren. Cruijff Bibliotheek. Stichting Interclarion, 224 p. € 14,95

Sytze de Boer (samenst.): Johan Cruijff. Uitspraken. Een biografie in citaten. Cruijff Bibliotheek. Stichting Interclarion, 272 p. € 19,95

Menno de Galan: De coup van Cruijff. Hoe Johan de macht greep bij Ajax. Thomas Rap. 238 p. € 16,90

Soms, als ik het niet meer weet, zoek ik het filmpje weer op, op You Tube: het korte filmpje waarin we de kleine Amsterdammer Johan Cruijff, een jaar of tien ongeveer, in Betondorp, op straat zien voetballen. In een gewone korte broek, op gewone schoenen, in een gewone trui. Het plezier straalt er vanaf – en ook het gemak, en de souplesse. Er kan nog gewoon op straat gevoetbald worden. De zon schijnt, de bomen staan in blad, de jongen lacht. Dit is het paradijs. Dit is wat de latere Cruijff altijd in zijn spel heeft behouden – en wat de toeschouwers altijd ontroerd heeft: kinderlijk plezier, gemak, ontspanning. Homo ludens. Vrijheid. Geluk.

In dat filmpje zien we Cruijff aan het begin van het ongelooflijke jongensboek dat zijn leven spoedig zou worden. Het magere, watervlugge kereltje dat de hele dag rondhangt bij de voetbalclub en daar al jong in het eerste elftal debuteert, en al gauw de beste voetballer van Ajax, Nederland en Europa wordt – en later van de hele wereld. Een zoon van een groenteboer in de Akkerstraat. Het bijbehorende jongensboek is nu, zestig jaar later, alsnog geschreven, door Jan Eilander. Het ziet eruit als een nieuw deel uit de Kameleon-reeks en die sfeer ademt het ook. Boterhammen, glazen melk, een lieve moeder, een stoere vader die grapjes maakt. En dan nog een barse politieagent erbij, een strenge meester op school, en een lief meisje in de klas. Knus, kneuterig, jaren vijftig, ‘toen was geluk nog heel gewoon’. Het verhaal hangt van de stereotiepen aan elkaar, en alles is in voorspelbaar sentiment en goedkope romantiek gedrenkt. Het lijkt me meer een jeugdboek voor vijftigplussers met heimwee.

Cruijffie is het geromantiseerde verhaal van Johan Cruijffs jeugd. In dit eerste deel gaat het om zijn jongensjaren, tot en met de laatste dag op de lagere school. Dat is ook de dag waarop vader Manus plotseling sterft, aan een hartaanval. Af en toe komen er zinnen voorbij die ons bekend voorkomen. Wat zegt Manus Cruijff tegen Johan, als opa dood is, en hij hem wil troosten? „Maar elk nadeel heeft een voordeel, jochie.”

Deze beroemde uitspraak van Cruijff is ook te vinden in Johan Cruijff. Uitspraken, een dik boek dat alleen maar uit citaten van Cruijff bestaat. Ze zijn verzameld door Sytze de Boer en in chronologische volgorde gezet. Iedere toelichting ontbreekt. Zo zou dan een biografie in citaten ontstaan, maar dat is niet helemaal gelukt. Daarvoor is het materiaal te ongelijksoortig. Maar dat neemt niet weg dat er op elke bladzijde wel wat te beleven valt. Cruijff zegt altijd wel iets bijzonders. „Perfectie is niet een verschrikkelijk moeilijke bal goed plaatsen. Nee, perfectie is een makkelijke bal perfect plaatsen.” Over het trainen van een team: „Steeds moet je de besten het hardst aanpakken.” Ik weet nooit of hij gelijk heeft, maar ik lees en hoor hem altijd graag. „Als ik zou willen dat je het begreep, legde ik het wel beter uit.”

Uitspraken is een boek dat heel goed kriskras gelezen kan worden. Dat kan niet bij De coup van Cruijff van Menno de Galan, een reconstructie van wat er het laatste jaar bij Ajax is voorgevallen, sinds Johan Cruijff besloot zich met de gang van zaken te gaan bemoeien. Dit boek kan alleen van voor naar achteren gelezen worden, pen in de hand, notitieblokje erbij, om alle personen en kampen en kongsi’s in kaart te brengen. En dan nog snap je er niks van. Maar wat een boek! Een jungleboek, een maffiaboek, een spannend grotemannenmachoboek! Het gaat om oorlog, strijd, strategie – en allemaal waar gebeurd. Menno de Galan voerde gesprekken met allerlei ‘betrokkenen’, van wie sommigen anoniem willen blijven. Het is wel duidelijk dat hij zo in een aantal gevallen erg dichtbij is gekomen – en dat is ook meteen een van de onthutsende kanten van dit boek: dat zo veel mensen zo graag aan een journalist kwijt willen wat ze weten. Lekken – dat is wat de mensen graag doen. En dan kijken wat er gebeurt.

Wat leert dit boek nog meer? Dat er zo véél gebeurt bij Ajax. Wie weet nog dat Marco van Basten trainer was van Ajax? Waar ging het pannenkoekincident ook alweer over? Het is allemaal nog onschuldig bij wat er gebeurt als Cruijff zich ermee gaat bemoeien, samen met zijn ‘zaakwaarnemer’ Rutger Koopmans. Het bestuur wordt onder druk gezet, er worden huisbezoeken afgelegd, waarbij de sfeer om te snijden moet zijn geweest. Soms wordt ‘de Columbo-truc’ toegepast, soms ‘de werkwijze van de Russische maffia’. Voor de vorm wordt er wel wat geschermd met ‘klankbordgroepen’, maar het is duidelijk dat Cruijff alleen maar is gekomen om de zaken op zijn manier te regelen – liefst zonder overleg. „Cruijff heeft nooit leren vergaderen”, zegt een van de betrokkenen. „Hij ziet iedere discussie als een wedstrijd. Het sluiten van een compromis beschouwt hij als een nederlaag, en hij kan niet tegen zijn verlies.”

Er is, zo blijkt uit de reconstructie van De Galan, al die tijd al wel een plan. Het bestuur van Ajax wil Cruijff c.s. het technisch beleid wel toevertrouwen, maar probeert hem verder onschadelijk te maken – door hem een plaats in de structuur (Raad van Commisarissen!) te geven en hem publiekelijk te omhelzen. Inmiddels weten we dat dat niet gelukt is. Het gaat in de eerste plaats om macht en pas daarna om het voetbal. Er is wel sprake van ‘een technisch platform’, en het kamp-Cruijff wil graag de indruk wekken dat tientallen ex-internationals dagelijks over voetbaltechnische zaken zitten te discussiëren, maar dat valt in de praktijk wel mee. Het ‘rapport’, waar het allemaal om draait, is een 24 pagina’s tellend werkje met wat diagrammen. Hierin wordt de harkstructuur vervangen door de wielstructuur. De kern van de zaak schijnt te zijn dat de jeugdopleiding zich nu op de ontwikkeling van de individuele speler gaat richten.

Was daar nu zo veel oorlog voor nodig? Blijkbaar. Het is alleen maar te begrijpen als je er van uitgaat dat iedereen wil dat dit doorgaat: roddel en achterklap, machtsspelletjes, ijdelheid, interviewtjes bij de slagboom op het parkeerdek.

Hoe zou het nu verder gaan? Het lijkt erop dat het kamp Cruijff de macht gaat krijgen. De hark gaat van De Toekomst verdwijnen en de wielstructuur wordt verder uitgerold. We zijn benieuwd. Het zou heel goed kunnen werken, maar ik ben bang dat de jonge Ajax-talentjes door begerige buitenlandse clubs weggekocht gaan worden. Ik dwaal nog even over internet en vind weer een filmpje van een voetballende jongen. Tien jaar oud. Takefusa Kubo. Uit Japan. Je weet niet wat je ziet. Tweebenig, onnavolgbare sleepbeweging. Hij heeft zojuist een contract getekend, bij Barcelona.

    • Guus Middag