'Soms is je tweede huwelijk het goede'

‘Sleur is belangrijk voor bestendige liefde’, zegt de Britse schrijfster Lisa Appignanesi. En zij kan het weten. In een net vertaald boek, en in dit interview, stelt ze veel aspecten van de liefde aan de orde: van porno tot geld, van trouw tot internet, van oerman tot vreemdgaan.

Nederland, Amsterdam, 25-10-2011 Lisa Appignanesi (born 4 January 1946) is a British writer, novelist, and campaigner for free expression. Her latest book is "All About Love. Anatomy of an Unruly Emotion" PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2011

‘Seks is ongelooflijk belangrijk,” zegt schrijfster Lisa Appignanesi. 65 jaar is ze, levendig, petite en verleidelijk – van haar wulps getailleerde bloesje tot haar uitbundige sieraden. „Het is een sturende kracht in ons leven. Maar het is niet het hele leven, al lijkt dat nu soms zo. Seks is gemakkelijk te marketen en te verkopen. We worden de hele dag op de geneugten gewezen, maar ook op allerlei regels: wat is te veel, wat te weinig, welke standjes zijn goed of slecht… Zo worden onze verwachtingen opgeschroefd. Maar seks vervult niet alles. Liefde is belangrijker.”

Alles over de liefde heet Appignanesi’s laatste boek dan ook. Het is een ambitieuze, prettig leesbare poging om het fenomeen in kaart te brengen, in de vorm van een ‘biografie’: van de eerste verliefdheid via huwelijk en gezin naar de kalme genegenheid waarin echte liefde volgens Appignanesi idealiter uitmondt.

Eerder in haar leven had ze dit boek niet kunnen schrijven, vertelt ze tijdens een promotiebezoek aan Amsterdam. Appignanesi is directeur van het Freud Museum in Londen, publiceerde onder meer een studie naar ’s mans denkbeelden over vrouwen (Freud’s Women, 2000) en schrijft romans waarin de duistere kant van begeerte een prominente rol speelt, maar zelf was ze net zo zoekende als iedereen. Wijsheid komt met de jaren, zeker waar het de liefde betreft.

„Als je jong bent hunker je naar passie”, zegt ze. „Je scheert van hoge pieken naar diepe dalen. Later in je leven kom je tot rust en krijg je meer oog voor de lange termijn. Wat geeft je meer plezier, een prachtige plant voor één seizoen of een boom die jarenlang blijft staan?

„Ik ben zelf getrouwd, moeder geworden, gescheiden, en heb nu een partner bij wie ik evenzeer aan onze vriendschap, het gevoel van verwantschap hecht als aan passie en erotiek. Ik denk dat een mens zich daar op de lange duur gelukkiger bij voelt. Maar het is ook eentoniger, alledaagser. Gewoonten zijn een noodzakelijke voorwaarde voor bestendige liefde. Ze structureren het dagelijks leven en dat geeft ruimte voor emoties, voor interesse in de ander. Maar ze zijn niet bepaald in de mode. Alles moet nieuw, jong. We zijn als de dood voor sleur.”

Appignanesi gebruikte een veelheid aan bronnen voor haar boek. Ze (her-)las klassieke literatuur, citeert therapeuten en filosofen, nam uitgebreide interviews af en grasduinde op het internet. Daar hoorden ook vele uren op pornosites bij, grinnikt ze – ze was benieuwd naar het fenomeen, maar raakte er niet van ondersteboven. „Morele paniek over internetporno is niet nodig. Te veel is uiteraard niet goed – net zoals twintig uur achter elkaar gamen niet goed voor je is, of twintig uur schrijven. Het is een kwestie van jezelf tijdig terughalen.”

Mensen verlaten elkaar steeds gemakkelijker, relaties en huwelijken worden sneller verbroken. Hebben media en internet daar iets mee te maken? Een Facebook-vriend is met een druk op een knop uit je leven geschrapt. En misschien vind je wel een veel leukere.

„Ons internetleven is een fantasie. We denken dat het een rationeel, beheersbaar deel van onszelf is, opgebouwd uit lijstjes: lengte, haarkleur, werk- en reiservaring, enzovoort. Allemaal zichtbare, meetbare eigenschappen. Maar het interessante is dat de mensen met wie je online klikt niet dezelfden zijn als op wie je in het echte leven verliefd wordt. Bij verliefdheid komen andere, chaotische krachten in het spel, waarin het verleden een prominente rol speelt. De voorbeelden uit je jeugd bepalen grotendeels hoe je lief hebt: je ouders, grootouders, broers en zusjes, opvoeders. Met die unieke kluwen van ervaringen en gevoelens word je verliefd – op het unieke van een ander, zoals de Franse filosoof Derrida heeft benadrukt. Je valt op het ‘wie’, niet op het ‘wat’.

„Ik denk dat mensen verveeld zullen raken door internet. De werkelijkheid is zoveel spannender. Nu zijn social media nog betrekkelijk nieuw en zijn we verslaafd aan het spel van elkaar volgen en keuren, maar dat gaat een keer voorbij.”

U citeert in het boek een 55-jarige man die zegt: ‘Ik geloof dat ik beter ben in vriendschap dan in liefde’. Hij schaamt zich ervoor. Denkt u dat vriendschappen in de toekomst belangrijker worden?

„Dat is al aan het gebeuren. We worden steeds ouder, maar alles in ons leven duurt korter: relaties, banen, de tijd dat we in hetzelfde huis wonen. We krijgen minder kinderen. Veel ouders zijn een deel van de tijd alleenstaande ouders. Mensen wonen vaak ver van hun familie af. Zo worden vriendschappen een enorm belangrijk netwerk.

„Overigens is het huwelijk, en daar schaar ik langdurige samenlevingsverbanden ook onder, voor de meeste mensen nog altijd de ideale manier van leven. Marriage can work, you know. Soms is je tweede huwelijk pas het goede; zo werkte het voor mij. Tenminste – voor zover ik weet. Misschien is straks als ik thuiskom alles weer anders!”

De meeste vrouwen werken tegenwoordig; ze zijn economisch onafhankelijk. Waarom dan trouwen, of getrouwd blijven?

„Het huwelijk zal niet worden gered doordat vrouwen weer blootsvoets thuisblijven en kinderen baren. Ik denk dat het belang van de economische component van relaties overschat wordt. Mensen worden niet minder kwetsbaar als ze geld verdienen, hun emotionele behoeften blijven dezelfde. Een vrouw kan best een tijd meer verdienen dan haar man, en hij kan best een tijd meer voor de kinderen zorgen. Veel vaders vinden dat eigenlijk heerlijk, en zijn er zelfs geschikter voor dan hun vrouw. Dat is allemaal niet zo biologisch gedetermineerd. Het is wel zaak dat geen van beide partners te lang in een bepaalde rol gedrukt wordt, dat de ongelijkheid tijdelijk is. Daarvoor moet je kunnen samenwerken en het goed met elkaar kunnen vinden.”

Maar totale seksegelijkheid is toch niet spannend? Vrouwen kijken nog altijd graag een beetje tegen een man op – macht maakt aantrekkelijk.

„Dat komt door Daddy! Ons eerste liefdesobject. Ik vind een machtige man ook niet te weerstaan. Vrouwen zien mannen nog steeds als hun potentiële beschermers, maar mannen weten soms niet meer hoe ze dat moeten zijn. Ze zijn hun zelfbeeld een beetje kwijt.

„Toch berusten de meeste van die zogenaamde sekseverschillen op misverstanden. Het idee dat vrouwen meer van liefde zouden weten, bijvoorbeeld. Het gros van de grote liefdesverhalen uit de klassieke literatuur is door mannen geschreven. Het beeld dat monogamie en trouw ‘vrouwelijk’ zouden zijn, klopt ook niet. Vreemdgaan kan voor zowel mannen als vrouwen aantrekkelijk zijn op een bepaald moment – het wekt je weer tot leven. En voor je huwelijk hoeft het geen genadeklap te zijn. Volgens sommige statistieken krijgt tachtig procent van de stellen ermee te maken. A little infidelity hasn’t killed anybody.

„Het beeld van de verkrachtende, plunderende oerman zit diep in ons bewustzijn verankerd. Ian McEwan is een van de weinige schrijvers die ik ken die de genoegens van seksuele trouw vanuit een mannelijk perspectief hebben beschreven. De hoofdpersoon uit zijn roman Saturday, Henry, is een neuroloog van middelbare leeftijd met een goed huwelijk. Henry heeft totaal geen behoefte aan avontuurtjes. Hij wil alleen zijn eigen vrouw, haar lichaam. Met haar kan hij ongeremd zichzelf zijn, de vertrouwdheid maakt hem vrij. Henry voelt zich een zonderling, maar ik denk dat er heel veel mannen zijn zoals hij.”

Lisa Appignanesi: Alles over de liefde. Anatomie van een onbeheersbare emotie ( All About Love. The Anatomy of an Unruly Emotion). Vert. Pon Ruiter. De Bezige Bij, 456 blz. € 24,90