'Jij bent de artiest'; de choreograaf kent zijn plaats niet

Het Cinedans Festival had dit jaar meer inzendingen dan ooit. Een veelheid aan genres bedient zowel liefhebbers van klassiek ballet als de So You Think You Can Dance-kijker.

Vroeger waren balletdansers sterren. Aanbeden als popartiesten, gewoon door de man in de straat. Tegenwoordig spreekt nog maar een enkele naam tot de verbeelding: Anna Pavlova, Vaslav Nijinski, Margot Fonteyn, Mikhail Barisjnikov of Rudolf Nurejev. Naast hen schitterden echter vele andere, nu vergeten dansers en danseressen, ieder met een eigen persoonlijkheid en talent. Daarom is het mooi dat Fabrice Herrault in de documentaire Claude Bessy, Lignes d’une vie (2011) één van hen aan de vergetelheid ontrukt.

De Française Bessy (Parijs, 1932) was nog net geen veertien toen ze toetrad tot het corps de ballet van het Ballet van de Opera van Parijs,als een van de jongste danseressen ooit. Met haar sterke techniek vol prachtige lijnen – ‘lignes d’or’ noemde de fameuze choreograaf en directeur Serge Lifar die – haar vrouwelijke uitstraling en blonde manen kon zij in schoonheid concurreren met toenmalige Hollywoodsterren als Grace Kelly en Kim Novak.

In 1956 trad Claude Berry daadwerkelijk op in een Hollywoodproductie: Gene Kelly’s Invitation to the Dance. Niet toevallig danste zij de rol van een beeldschoon kunstenaarsmodel in Kelly’s plotloze, geflopte dansfilm. Een paar jaar later maakte Kelly op verzoek van de danseres, die in Parijs inmiddels de rang van ‘étoile’ had bereikt, enkele jazzy dansstukken. De vernieuwingsgezinde Bessy schuwde geen enkele stijl.

De fragmenten uit de balletten van Kelly en andere choreografen, uiteraard met Bessy in de hoofdrol, vormen de aantrekkelijkste delen van de film van Herrault. Unieke beelden zijn het, waarin de hoogblonde ballerina danst met (vergeten) grootheden van weleer: Michel Denard, Cyril Atanasov, Igor Youskevitsj.

Volgens de aftiteling komt het gebruikte beeldmateriaal uit het privéarchief van de danseres. Dat verklaart misschien iets van het nogal kritiekloze karakter van Herraults portret, dat telkens terugkeert bij de onwaarschijnlijk vitaal ogende, bijna tachtigjarige Bessy, dwalend door de gangen van de Opéra Garnier. Meningen van anderen ontbreken en de eigenzinnige Bessy maakt zelf geen woorden vuil aan rivaliteit. Zoals, om maar iets te noemen, de conflicten die zij als hoofd van de School van de Opera van Parijs uitvocht met Rudolf Nurejev, in de jaren tachtig de directeur van het balletgezelschap van dat vermaarde instituut. Zo schildert Herrault, zelf balletdocent, een bijna saai portret, vooral interessant voor die-hard balletfans.

Gelukkig bedient Cinedans ook een breder publiek; ook wie dans vooral kent van clips en talentenjachten, komt aan zijn trekken.

Zo maakt Under the Spotlight (2010) van Duygu Etikan een einde aan de illusie dat het leven van dansers en choreografen achter grote popsterren vol glamour zou zijn. In werkelijkheid is het een onzeker bestaan, waarin in korte tijd veel geld kan worden verdiend, maar soms ook helemaal niets. Jermaine Browne, choreograaf bij Christina Aguilera en Jennifer Lopez, adviseert pragmatisch: „Hard werken en je geld goed investeren. Het is een báán.”

Aanvankelijk lijkt Etikans documentaire van zestig minuten op een aflevering van So You Think You Can Dance: beelden van audities in overbevolkte studio’s, ontboezemingen van dansers en choreografen over het vak, snippertje choreografie, flitsen van videoclips. Pas na enige tijd laat hij de choreografen achter Lady Gaga, Janet Jackson en Britney Spears wat uitgebreider aan het woord, om in het laatste kwartier tot de kern te komen: hoe keihard deze mensen ook werken, ze krijgen vrijwel nooit de erkenning die zij verdienen. „You are NOT the artist”, luidt de samenvatting van Luam Keflezgy, die Rihanna in haar klantenkring heeft. De choreograaf staat onderaan de pikorde, zegt ook Rhapsody James, verantwoordelijk voor een aantal clips van Beyoncé. Het ‘voxpopje’ na een concert bewijst haar gelijk: geen ondervraagde heeft enig idee wie de choreograaf van de ‘amazing’ show was. Met blijmoedige zelfrelativering zegt Keflezgy: „Niemand kijkt naar de dansers, behalve de dansers.” Gelukkig is dat niet helemaal waar.

Cinedans Dance on Screen Festival. 1 t/m 4/12, A’dam (Balie, Melkweg, Tuchinski). Inl. www.cinedans.nl

    • Francine van der Wiel