Haar vader een moordvent

Chamisso Förderpreisträger 2011 Robert Bosch Stiftung GmbH

Nicol Ljubic: Zeezwijgen. Vertaald uit het Duits door Nelleke van Maaren. Babel & Voss Uitgevers, 192 blz. €17,95

Robert is verliefd. Ana komt uit Servië, verder weet hij nog niet zoveel over haar verleden; ze zijn pas een maand samen. Wanneer hij het nieuws hoort dat Karadzic (in zijn groteske vermomming als wondergenezer) eindelijk gearresteerd is, belt hij haar opgewonden op: of ze het al weet? Ze reageert merkwaardig terughoudend. Hij is opgepakt in Nieuw- Belgrado, zegt Robert, daar heb jij toch ook gewoond? ‘Ja, en met mij een half miljoen anderen.’ Wat is dat nu voor een antwoord?

Robert, de hoofdpersoon in de roman Zeezwijgen (‘Meeresstille’), is in Duitsland geboren en opgegroeid, maar heeft een Kroatische vader. Hij woont in Berlijn, waar hij als historicus aan zijn proefschrift werkt. In de schouwburg ontmoet hij de donkere, aantrekkelijke Ana Simic, een Servische studente germanistiek, het mysterieuze type met eeuwig koude handen.

Hoewel hij haar geslotenheid betreurt en zij op haar beurt maar niet kan bevatten dat zijn afkomst hem zo weinig interesseert (‘Je hebt Slavisch bloed in je aderen, je hebt een Slavische achternaam, maar je spreekt de taal niet en je weet niets van je land. Waarom verloochen je dat deel van jezelf?’), krijgen ze een liefdesrelatie. Boven haar bureau hangt een foto van haar vader, die hoogleraar Engelse taal- en letterkunde is aan de universiteit van Sarajevo. Hij heeft een goedmoedig gezicht en is nog een Shakespeare-kenner ook. De ideale schoonvader! Robert vraagt zich hardop af of Ana’s vader hem aardig zou vinden. Ana denkt van wel. En andersom? ‘Ik ken niemand die mijn vader niet aardig vindt’, antwoordt ze.

Uiteindelijk komt Robert erachter dat de ideale schoonvader voor het Joegoslavië-tribunaal terechtstaat op verdenking van een oorlogsmisdaad. Dat Ana negen maanden lang voor hem verzwegen heeft wat haar het meest bezighoudt, beschouwt hij als een gebrek aan vertrouwen, en er volgt een verwijdering. Hij kan haar echter niet vergeten en reist naar Den Haag in een poging haar verleden te begrijpen. Vanaf de publieke tribune in de rechtszaal ziet hij Zlatko Simic voor het eerst in levenden lijve.

Zeezwijgen is het verslag van het proces tegen Simic, gezien door Roberts ogen, afgewisseld met terugblikken op de voorafgaande liefdesverhouding met Ana. Het verhaal is gebaseerd op de waar gebeurde rechtszaak tegen Milan Lukic, die in Den Haag tot levenslang is veroordeeld wegens gruwelijke moordpartijen op Bosnische moslims, begaan in Visegrad, in het oosten van Bosnië en Herzegovina.

Schrijver en journalist Nicol Ljubic (1971) werd in Kroatië geboren, en groeide op in Zweden, Griekenland, Rusland en Duitsland. Hoewel Zeezwijgen pas zijn tweede roman is, weet hij de lezer al behendig te bespelen; het verging mij in ieder geval zo dat ik Simic na de eerste huiveringwekkende getuigenissen van overlevenden rücksichtslos veroordeelde, om na de ontlastende getuigenverklaringen te moeten erkennen dat er nog geen enkel bewijs geleverd was. En nadat de schrijver twijfel heeft gezaaid omtrent Simic’ lijfelijke aanwezigheid tijdens de moorden, voorziet hij hem anderzijds wel van een mogelijk wraakmotief. (Betekenisvol detail: wraak in Shakespeare’s werk krijgt veel belangstelling van de literatuurprofessor.)

Maar belangrijker dan de vraag of Simic juridisch schuldig is, zijn de Grote Vragen die Ljubic opwerpt. Waardoor ontwikkelt iemand zich tot massamoordenaar? Zlatko Simic was vóór de burgeroorlog een vriendelijk, beschaafd man. Is schuld erfelijk? Een weldenkend mens zal zeggen dat niemand verantwoordelijk kan worden gehouden voor misdaden die zijn ouders of vertegenwoordigers van zijn bevolkingsgroep hebben begaan, maar ondertussen irriteert het hogelijk dat Ana weigert een schuldbewuste houding aan te nemen. Volgens haar is het Joegoslavië-tribunaal bevooroordeeld – anders zou het ook Clinton en Schröder aanklagen, ‘en alle andere westerse politici die verantwoordelijk zijn voor het bombarderen van een soevereine staat. Want dat was Servië.’

Bij de zware thematiek van Zeezwijgen valt het totale gebrek aan pathos op. Ljubic schrijft sober, ongedwongen en zó dat je het voor je ziet. Het is zijn subtiele verteltechniek die het boek aangrijpend maakt.

Robert heeft engelengeduld, maar het is de vraag of hij na het vonnis, dat op de laatste bladzijde van de roman wordt uitgesproken, ooit tijd genoeg zal hebben om Ana te begrijpen. De tragiek is dat mensen die diep geleden hebben onbereikbaar worden, zelfs voor hun geliefden.

Volgens Aisha, een Bosnische moslima die het proces naast Robert op de publieke tribune volgt, leiden mensen die de oorlog hebben meegemaakt twee levens, één overdag, ‘maar ook een ander, dat begint als ze naar bed gaan en proberen te slapen.’ Ook Ana is getekend door de oorlog: naast het feit dat haar vader nu als oorlogsmisdadiger terechtstaat, heeft zich rond haar persoon een drama afgespeeld, vermoedt Robert, waarvoor haar vader wraak heeft willen nemen. En ’s avonds in bed, wanneer Robert in het donker tegen haar aan kroop, haar koude handen en voeten probeerde te warmen en zich het diepst met haar verbonden voelde, spookte dat allemaal door haar zwijgzame hoofd.

    • Marco Kamphuis