Geschaduwd door duistere heren en eigen geweten

Ze snakte naar erkenning van autoriteiten maar hekelde de leugens van het socialistische regime. Gewetensnood werd zo haar inspiratiebron.

FILE - In this May 23, 2011 file picture Christa Wolf attends a press conference in Chemnitz, eastern Germany. Christa Wolf, one of the best-known writers from the former East Germany whose works described war and politics from a woman's perspective has died. She was 82. Wolf's publisher Suhrkamp Verlag said Thursday Dec. 1, 2011 the writer died on Thursday in Berlin. It gave no cause of death or any further information. In her works, including "Cassandra" and "Medea" Wolf explored themes of war and power shifts through a woman's experience. (AP Photo/dapd/Uwe Meinold, file) AP

Ze was véél meer dan de bekendste schrijfster van de DDR. Christa Wolf schreef klassiekers die weerklank vonden aan weerszijden van de Muur, want ze gingen over de Duitse geschiedenis en over universele dilemma’s. Gisterochtend stierf Christa Wolf in een Berlijns ziekenhuis na een zware ziekte. Ze werd tweeëntachtig jaar.

Christa Wolf, geboren Ihlenfeld, groeide op als kruideniersdochter in het stadje Landsberg an der Warthe. In de winkel en op school werd ze omringd door enthousiaste nazi’s – tot de Russen kwamen. De Duitsers uit wat nu Polen is sloegen op de vlucht, maar verder dan een dorp in Mecklenburg kwam de karavaan niet. Daar deelden de Sovjets al de lakens uit en Christa, toen zestien, werd schrijfhulp bij de nieuwe burgemeester.

Het is het begin van haar tot haar einde toe durende trouw aan het socialisme. De idealen van solidariteit, gelijke kansen en rechtvaardigheid heeft Christa Wolf sinds haar omscholing tot antifascist altijd en overal verdedigd. Maar ze kwam ook op voor de rechten van het individu. De hoofdpersoon van haar roman Nachdenken über Christa T. (1968) gaat niet alleen kapot aan leukemie maar ook aan het conflict tussen haar persoonlijke behoeften en de eisen van het collectief. Daarmee doelde de schrijfster op de DDR, maar de lezers in het Westen herkenden zich evengoed in Wolfs aanpassingswillige maar eigenzinnige heldin.

En Christa Wolf zelf? Zij snakte naar schouderklopjes van de stalinistische autoriteiten, maar hun leugens verdroeg ze niet. Dat bracht haar in conflict met zichzelf. Steeds verkeert ze in gewetensnood en steeds onderzoekt ze in haar werk waar de waarheid ophoudt en de leugens beginnen, waar de herinnering het laat afweten en de verdringing de macht overneemt.

In haar autobiografische roman Kindheitsmuster (1976) gaat ze na hoe een intelligent meisje als zij de leugens van het fascisme kon geloven – en in de DDR, waarin de antifascistische ideologie het bruine verleden met kracht verdrong, was dat ongelooflijk moedig. Veel later, in Stadt der Engel oder The Overcoat of Dr. Freud uit het jaar 2010, gaat ze opnieuw op zoek naar een blinde vlek. Naar een lang “vergeten” episode tussen 1959 en 1962.

Wolf werkte toen zelf onder de codenaam ‘Margarete’ voor de Stasi. Dat kwam pas na de val van de Muur aan het licht. Ze had niet veel aan de geheime dienst van de DDR verklikt, maar haar blazoen was voorgoed bevlekt.

Anderzijds was zij ook zelf een slachtoffer van de Stasi. In elk geval, zo schrijft ze in de vertelling Was bleibt (1990), werd ze na haar protest tegen de uitzetting van zanger Wolf Biermann constant door duistere heren geschaduwd.

Ondertussen probeerde ze haar onrustige rol in de openbaarheid met een kalm privéleven te combineren. Ze was van 1951 tot aan haar dood gelukkig getrouwd met Gerhard Wolf, eveneens een schrijver, en had met hem twee dochters. Ze woonden, tot 1976, in een rustiek dorp niet ver van Berlijn.

De opheffing van de DDR had van haar niet gehoeven. Ze wilde hervormingen van binnenuit. „Stell Dir vor, es ist Sozialismus und keiner geht weg!” riep ze de menigte toe op een Oost-Berlijns plein, in het woelige jaar 1989. Kort daarna was er niets meer van haar staat over. Maar Wolfs werk is uit het collectieve geheugen van een land, twee landen, niet meer weg te denken.

    • Anneriek de Jong