Duitsland betaalt nog jaren en

Als nu niet de juiste maatregelen worden genomen, kan het met Duitsland en Europa slecht aflopen, waarschuwt bondskanselier Merkel. Het is nu alles of niets voor haar.

People stroll through the Christmas market during its opening day in Berlin's Gendarmenmarkt square November 21, 2011. REUTERS/Thomas Peter (GERMANY - Tags: SOCIETY TRAVEL) Reuters

Het contrast kan niet groter zijn. In Berlijnse winkelcentra zijn schuldencrisis en recessiegevaar afwezig. De Vorweihnachtszeit jaagt de consumptie aan. De werkloosheid daalt; de Duitse export stijgt. Kortom, het gaat beter dan ooit.

Maar in de Bondsdag zei kanselier Angela Merkel vanmorgen dat de Europese Unie de zwaarste crisis doormaakt sinds haar oprichting. „De politiek heeft jarenlang vertrouwen verspeeld. Dat moeten we nu herstellen. Zoiets kost tijd. Een snelle oplossing is er niet.”

Merkel waarschuwt voor de gevolgen van de schuldencrisis, die ook Duitsland bedreigen; voor verkeerde maatregelen die de belastingbetaler veel geld kunnen kosten. En voor een Europa zonder euro. Kortom, zonder de juiste politiek kan het slechter gaan dan ooit.

Merkel eist ingrijpende veranderingen in de eurozone: „Minder schulden, onafhankelijke controles op de begrotingen van de eurolanden en automatische sancties bij overtredingen.”

Nicolas Sarkozy was haar met zijn toespraak over de situatie in Europa gisteravond te snel af. Merkel volgde vanmorgen, met een rede in het Duitse parlement. Ze is later, maar haar woorden wegen zwaarder dan die van de Franse president.

Duitsland heeft het als sterkste economie en politiek belangrijkste land in Europa voor het zeggen. Merkel moet de eurozone door de schuldencrisis loodsen. Goede economische prestaties geven haar rugwind. De Duitse export ging vorige maand door de magische grens van de duizend miljard euro. Het aantal werklozen bedroeg in november 2,7 miljoen mensen, een laagterecord.

En toch lijkt het nu al crisis. De Duitse banken knijpen ’m. De beurs in Frankfurt jojoot. De euro verliest waarde. Investeerders keerden zich zelfs even af van de voorheen onverwoestbare Duitse staatsleningen, uit wanhoop over het uitblijven van krachtige politieke maatregelen.

Vroeger had Frankrijk in Europa de politieke en Duitsland de economische leiding. Die rolverdeling is veranderd. „In de schuldencrisis beslist Merkel en houdt Sarkozy een persconferentie om haar besluiten te verklaren”, heet het in Berlijn. Maar ondanks haar macht en kracht is Merkel geïsoleerder dan ooit. Steeds meer landen vinden dat er euro-obligaties moeten komen. Berlijn houdt die boot voorlopig af. De schulden in de eurozone worden er gemeenschappelijk door gemaakt en dat kost, zegt Merkel, vooral de Duitsers geld.

Steeds luider ook klinkt de roep om door de Europese Centrale Bank geld te laten drukken. Ook die hartenkreet negeert de bondskanselier. Het kan inflatie veroorzaken; geldontwaarding waarvoor Duitsland als geen ander land in de vorige eeuw heeft moeten boeten. Merkel zegt: „Je tuigt een paard niet van achteren op.” Daarmee bedoelt ze dat de volgorde van de maatregelen in de schuldencrisis juist dient te zijn. Euro-obligaties maken de schuldenlanden lui. Misschien zijn ze ooit bespreekbaar, maar nu nog niet.

Eerst moet het kernprobleem worden aangepakt. Schulden maken, langdurig op de pof leven is er in de eurozone niet meer bij, als het aan Merkel ligt. Er moet een „stabiliteitsunie” komen waarin scherpe grenzen aan staatsschulden worden gesteld.

Daarvoor is een beperkte maar ingrijpende aanpassing van de Europese verdragen nodig. „Eerst een verdragswijziging en een stabiliteitsunie. Daarna praten we verder”, zegt desgevraagd Wolfgang Schäuble, Merkels minister van Financiën.

Dat zal de Duitse lijn zijn, als volgende week de politieke leiders van de eurozone bijeen komen om maatregelen voor de schuldencrisis te bespreken. De vraag is of er genoeg tijd is voor zo’n strenge Duitse aanpak.

Merkel heeft haast, anders dan aan het begin van de schuldencrisis. Ze weet dat de markten op onorthodoxe maatregelen aandringen en steeds ongeduldiger worden. En verdragsveranderingen kosten in Europa per definitie tijd. In Berlijn wordt er rekening mee gehouden dat haar harde ‘nee’ tegen euro-obligaties en meer geld in omloop brengen, kan omslaan in een zacht ‘ja’ als alle andere maatregelen niet helpen. Madame non, zoals ze in Frankrijk wordt genoemd, is in deze crisis bij nader inzien vaak Frau ja geweest.

Maar verregaande Europese concessies kunnen haar in Berlijn in problemen brengen. Want ook daar is Merkel geïsoleerd. De weerzin tegen een ‘on-Duitse aanpak’ groeit in haar eigen christen-democratische CDU/CSU. „Eurobonds en oplossingen via de Europese Centrale Bank sluit ik uit”, zegt CDU-Bondsdaglid Michael Meister desgevraagd. „Dat schaadt het Duitse belang.” Er moet een rem op schulden in de eurozone komen, gecontroleerd en gesanctioneerd door een onafhankelijke instantie. „En landen als Griekenland en Italië moeten hun staatshuishouding saneren. Iedere andere aanpak is onverantwoord.”

Zo denken veel Duitse politici en grote delen van Merkels achterban. Duitsland wil eigenlijk niet langer garant staan voor de schulden van andere landen. Tenzij er institutionele concessies tegenover staan. Waarmee Europa in toenemende mate een Duits Europa zou worden. Maar, zegt Merkel, „Duitsland wil Europa niet domineren.”

Ook Merkels liberale coalitiepartner, de FDP, dreigt met problemen als de concessies te ver gaan. FDP-voorzitter Philipp Rösler wijst euro-obligaties pertinent af, „in welke vorm dan ook”. Het eurosceptische liberale Bondsdaglid Frank Schäffler verzamelt met succes handtekeningen van FDP-leden die tegen het noodfonds voor de euro zijn. Als hij er meer dan twintigduizend heeft, kan de FDP zich gedwongen zien uit Merkels regeringscoalitie te stappen. Wat het einde van haar kabinet zou betekenen.

Als Merkel faalt, is het afgelopen met haar politieke carrière. Dan zou ze de eerste kanselier zijn die stukloopt op Europa. Slaagt ze, dan komt ze te boek te staan als de redder van de euro en het Europa zoals we dat nu kennen. Dan kan ze groter worden dan haar voorganger en voorbeeld Helmut Kohl. Het is alles of niets voor haar.

    • Joost van der Vaart