Suu Kyi mag weer op de cover

Gisteren landde Hillary Clinton in Birma, als eerste VS-diplomaat in vijftig jaar.

Het bezoek volgt op de verrassende ontwikkelingen onder president Thein Sein.

A newspaper vendor sits under pictures of pro-democracy leader Aung San Suu Kyi and her father, the country's independence hero General Aung San in central Yangon November 29, 2011. U.S. Secretary of State Hillary Clinton will test Myanmar's tentative democratic reforms this week in a high-stakes visit that could mark the resource-rich Asian nation's return to the world stage after more than 50 years of political isolation. REUTERS/Damir Sagolj (MYANMAR - Tags: CIVIL UNREST POLITICS MEDIA) REUTERS

„Het is voor het eerst in mijn leven dat ik licht zie aan het einde van de donkere tunnel”, zegt Myo Yan Naung Thein, een politiek activist van even in de dertig. In zijn witte overhemd en donkerblauwe longyi, een Birmese sarong, kan hij doorgaan voor een van de toeristengidsen die rondhangen in de lobby’s van luxe hotels. Zijn mobiele telefoon ligt op de tafel. Af en toe inspecteert hij het schermpje, maar uit beleefdheid neemt hij niet op. Behalve een keer. Zijn ogen lichten op en zijn stem klinkt opgetogen. „Het was een vriend waarmee ik in de gevangenis heb gezeten. Hij is vrij!”

Myo Yan is een leider van het Myanmar Democracy Network en maakt deel uit van een grote groep ex-politieke gevangenen en activisten, verenigd onder de naam ‘88 Generatie’. Het cijfer verwijst naar de in bloed gesmoorde volksopstand van 1988. Activisten, zoals Myo Yan die als jonge student betrokken was bij demonstraties in 1997, zijn ook lid.

Myo Yans hoop spruit voort uit de verrassende ontwikkelingen van de laatste maanden onder het bewind van president Thein Sein, een voormalige generaal. Er zijn wetten gekomen die het mogelijk maken vakbonden te vormen, stakingen te organiseren en demonstraties te houden, er is meer persvrijheid, de bouw van een impopulaire dam is opgeschort en een paar honderd politieke gevangenen zijn vrijgelaten.

Toch voelt Myo Yan zich nog niet op zijn gemak. Steeds dwaalt zijn blik door de lege koffieshop van het vijfsterrenhotel. De serveersters staan in de startblokken om de asbakken op ons tafeltje te legen. „Te veel service”, mompelt hij. Als er een te dichtbij komt, gaat hij voor de zekerheid snel over op een veilig onderwerp.

Achterdocht en behoedzaamheid zijn overlevingsstrategieën in een land dat sinds 1962 gebukt ging onder een militaire dictatuur. Velen bekijken de nieuwe ontwikkelingen dan ook argwanend. Tien jaar geleden was er ook een periode waarin de Birmezen hoopten op veranderingen. Totdat de haviken onder de militaire leiders opnieuw de overhand kregen.

In het sobere kantoortje van Aung San Suu Kyi, de leider van de Nationale Liga voor Democratie (NLD), de belangrijkste oppositiepartij, doet een warm briesje de gordijnen wapperen. Suu Kyi’s draagt jasmijnbloemen in haar haar. Ze kiest haar woorden zorgvuldig. Ze wil tegelijkertijd de regering met positieve woorden aanmoedigen en buitenlanders erop wijzen dat de strijd nog niet gewonnen is. Ze is „voorzichtig optimistisch” maar vindt het voorbarig de hervormingen vergaand te noemen. „Het verschil met zes maanden geleden”, zegt ze laconiek, „is simpelweg dat er toen geen veranderingen waren en nu wel”.

Vooral in Rangoon, de grootste stad van Birma, is de sfeer minder benauwend. Op drukke kruispunten lopen krantenjongens met een speciale editie van een glossy weekblad te zwaaien. Op de cover een foto van Suu Kyi. Een jaar geleden zouden ze zijn opgepakt, maar door een versoepeling in de censuur brengt vrijwel elke krant grote foto’s van Suu Kyi op de voorpagina. „Het verkoopt beter, zelfs al staat er voor de rest geen verhaal over haar in”, zegt de hoofdredacteur van een economisch weekblad lachend.

Taxichauffeurs die haar foto angstvallig verstopten, pronken er nu mee op het dashboard. En op een expositie in een staatsmuseum hangt voor het eerst een collectie van haar portretten. „Het is alsof de bevolking collectief een zucht van verlichting slaakt”, zegt een Nederlandse hulpverlener.

De grote doorbraak kwam eind augustus toen Suu Kyi president Thein Sein ontmoette. Ze koesterde geen hoge verwachtingen van hem, noch van zijn regering. Het waren tenslotte deels dezelfde mensen die haar 15 van de afgelopen 22 jaar onder huisarrest hielden en haar partijgenoten lieten martelen in gevangenissen en werkkampen. Dus de openheid en integriteit van de nieuwe president, die net als de andere gepensioneerde generaals in de regering zijn uniform verving door een pak, kwam voor haar als een aangename verrassing.

„De president wil graag de geschiedenis ingaan als een hervormer”, aldus een zakenman die in nauw contact met de president staat, maar anoniem wil blijven. De voortgang van het proces hangt nu af van de band tussen deze twee leiders. Het is een wankele basis. Hervormers in Birma moeten op hun tellen passen. „De president heeft vijanden binnen zijn eigen gelederen”, zegt de zakenman.

Op aandringen van de president is de verkiezingswet op drie punten aangepast zodat de NLD zich opnieuw als politieke partij kan inschrijven. Suu Kyi heeft haar partijleden er onlangs van weten te overtuigen dat dit de beste koers is. Ze wil zelf kandidaat staan in de voorverkiezingen later dit jaar.

Niet iedereen is het daarmee eens. De ‘All Burma Monk’s Alliance’, die samen met de ‘88 Generatie’ verantwoordelijk was voor de mislukte opstand van 2007, vindt de stap „overhaast”. Leiders van beide groepen zitten nog steeds gevangen. Bovendien is de door de junta geschreven grondwet zeer ondemocratisch. Het garandeert het leger 25 procent van de zetels in het parlement. Zelfs al zou de NLD in de verkiezingen van 2015 100 procent van de stemmen krijgen, dan nog kan het leger grondwetswijzigingen blokkeren.

Cruciaal voor het vertrouwen bij de oppositie is de vrijlating van alle politieke gevangenen en een vreedzame oplossing voor de strijd tussen de etnische groepen en het Birmese leger die al jaren woedt in het grensgebied. De regering heeft positieve stappen ondernomen, maar het opbouwen van vertrouwen is een lang proces.

Vooralsnog toont Suu Kyi daarvoor begrip. „Verzoening gaat stap voor stap”, zegt ze. „Het belangrijkste is dat de basis sterk genoeg is zodat het proces door kan gaan.” Suu Kyi moet nu bepalen of de tijd gekomen is om de internationale sancties tegen Birma op te heffen. Want zonder instemming van de Nobelprijswinnares zullen de Verenigde Staten, Europa en de internationale financiële instellingen dat niet snel doen.