Birma kruipt eindelijk uit zijn schulp

De Birmese bevolking slaakt collectief een zucht van verlichting, nu de militairen de teugels laten vieren. Maar Aung San Suu Kyi en haar metgezellen willen niet te vroeg juichen.

U.S. Secretary of State Hillary Clinton (L) meets with Myanmar's President Thein Sein at the President's Office in Naypyitaw December 1, 2011. Clinton prepared for her first substantive talks with Myanmar's new leaders on Thursday, a meeting U.S. officials hope will embolden reformers in the reclusive country where entrenched military interests still loom large. REUTERS/Saul Loeb/Pool (MYANMAR - Tags: POLITICS) REUTERS

„Het is voor het eerst in mijn leven dat ik licht zie aan het einde van de tunnel”, zegt Myo Yan Naung Thein, een politieke activist van even in de dertig. In zijn Birmese sarong kan hij doorgaan voor een van de toeristengidsen die rondhangen in de lobby’s van luxe hotels. Dan gaat zijn mobiele telefoon af. Zijn ogen lichten op en zijn stem klinkt opgetogen. „Het was een vriend waarmee ik in de gevangenis heb gezeten. Hij is vrij!”

Myo Yan is een van de leiders van het Myanmar Democracy Network en maakt deel uit van een grote groep ex-politieke gevangenen en activisten die zich hebben verenigd onder de naam ‘88 Generatie’. Het cijfer verwijst naar de in bloed gesmoorde volksopstand van 1988. Activisten, zoals Myo Yan, die als jonge student betrokken was bij demonstraties in 1997, zijn ook lid.

Myo Yans hoop spruit voort uit de verrassende ontwikkelingen van de laatste maanden onder president Thein Sein, een ex-generaal. Er zijn wetten gekomen die het mogelijk maken vakbonden te vormen, stakingen te organiseren en betogingen te houden, meer persvrijheid, de opschorting van de bouw van een impopulaire dam en de vrijlating van een paar honderd politieke gevangenen.

Toch voelt Myo Yan zich nog niet op zijn gemak. Rusteloos kijkt hij om zich heen in de lege koffieshop van het vijfsterren hotel. Achterdocht en behoedzaamheid zijn overlevingsstrategieën in een land dat sinds 1962 gebukt is gegaan onder een militaire dictatuur. Velen bekijken de nieuwe ontwikkelingen dan ook argwanend. Tien jaar geleden hoopten de Birmezen ook op veranderingen. Maar die hoop vervloog toen de haviken onder de militaire leiders opnieuw de overhand kregen.

In het sobere kantoortje van Aung San Suu Kyi, de leider van de Nationale Liga voor Democratie, de belangrijkste oppositiepartij, doet een warm briesje de gordijnen wapperen. Verse jasmijnbloemen geuren in haar haar. Ze kiest haar woorden zorgvuldig. Ze wil tegelijkertijd de regering met positieve woorden aanmoedigen en buitenlanders erop wijzen dat de strijd nog niet gestreden is. Ze is „voorzichtig optimistisch” maar vindt het voorbarig de hervormingen vergaand te noemen. „Het verschil met zes maanden geleden”, zegt ze laconiek, „is simpelweg dat er toen geen veranderingen waren en dat die er nu wel zijn.”

Vooral in Rangoon is de sfeer minder benauwend. Op drukke kruispunten lopen krantenjongens met een speciale editie van een glossy weekblad te zwaaien. Op de cover een foto van Suu Kyi. Een jaar geleden zouden ze zijn opgepakt maar door een versoepeling in de censuur komt vrijwel elke krant met grote foto’s van Suu Kyi op de voorpagina. „Het verkoopt beter, zelfs al staat er voor de rest geen verhaal over haar in”, lacht de hoofdredacteur van een economisch weekblad.

Taxichauffeurs die haar foto angstvallig hadden verstopt, pronken er nu mee op het dashboard. En op een expositie in een staatsmuseum hangt voor het eerst een collectie van haar portretten. „Het is alsof de bevolking collectief een zucht van verlichting heeft geslaakt”, zegt een Nederlandse hulpverlener.

De grote doorbraak kwam eind augustus toen Suu Kyi president Thein Sein ontmoette. Ze koesterde geen hoge verwachtingen van hem, noch van zijn regering. Het waren tenslotte deels dezelfde mensen die haar 15 van de afgelopen 22 jaar onder huisarrest hadden gehouden en die haar partijgenoten lieten martelen in gevangenissen en werkkampen. Dus de openheid en integriteit van de nieuwe president, die net als de andere gepensioneerde generaals in de regering zijn uniform verving door een pak en stropdas, kwam voor haar als een aangename verrassing.

„De president wil graag de geschiedenis ingaan als een hervormer”, aldus een zakenman die in nauw contact met de president staat maar anoniem wil blijven. De voortgang van het proces hangt nu af van de band tussen deze twee leiders. Het is een wankele basis. Hervormers in Birma moeten op hun tellen passen. „De president heeft vijanden binnen zijn eigen gelederen”, zegt de zakenman. De haviken zijn niet uit de politiek verdwenen en houden Thein Sein in de gaten.

De verkiezingswet is aangepast zodat de NLD zich weer als politieke partij kan inschrijven. Suu Kyi heeft haar partijleden er van weten te overtuigen dat dit de beste koers is. Ze wil zelf kandidaat staan in de voorverkiezingen later dit jaar. Ze is zelfs na jaren van huisarrest nog zo populair dat weinigen eraan twijfelen dat zij een zetel zal bemachtigen.

Maar niet iedereen is het eens met dit besluit. De ‘All Burma Monk’s Alliance’, die samen met de ‘88 Generatie’ verantwoordelijk was voor de mislukte opstand van 2007, vindt de stap „overhaast”. Leiders van beide groepen zitten nog gevangen. Bovendien is de door de junta geschreven grondwet ondemocratisch. Ze gunt het leger 25 procent van de zetels in het parlement en geeft hen het recht om in te grijpen. Ook zijn er Birmezen die zich geïrriteerd afvragen waarom Suu Kyi deze beslissing niet jaren geleden heeft genomen.

Cruciaal voor het vertrouwen bij de oppositie is de onvoorwaardelijke vrijlating van alle politieke gevangenen en een vreedzame oplossing voor de strijd tussen de etnische groepen en het Birmese leger die al jaren woedt in het grensgebied. De regering heeft positieve stappen ondernomen maar het opbouwen van vertrouwen is een lang proces. Suu Kyi toont begrip. „Verzoening gaat stap voor stap”, zegt ze. „Het belangrijkste is dat de basis sterk genoeg is zodat het proces door kan gaan.”

Het is ochtendspits in een van populaire theehuizen van Rangoon en het gonst van de gesprekken over de laatste ontwikkelingen. Een klant toont enthousiast de voorpagina van een weekblad aan haar tafelgenoten. Een grote foto van de onlangs vrijgelaten populaire komiek Zarganar grijnst hen tegemoet. Zelfs zijn naam was een paar maanden geleden nog verboden, nu gniffelen mensen openlijk om zijn grappen.