Vechten zonder risico, bloedbad in pixels. Film en debat over drones

Raymond Thiry en Boy Ooteman in Drone, Nederland 2, 22.55 uur, 30 november

Met iedere militair die sneuvelt, slinkt het draagvlak voor missies in verre oorden. Vechten oké, maar niet met risico voor eigen lijf en leden. Drones zijn daarom een uitkomst: lekker schieten vanuit je luie stoel. Wel zo veilig.

Dit is geen toekomstmuziek, maar realiteit. Meer dan vijftig landen beschikken al over onbemande, militaire vliegtuigen. Soms bewapend, maar vaak ook niet: ze zijn namelijk goed inzetbaar voor het bewaken van grenzen, het volgen van colonnes of het monitoren van grote evenementen.

Officieel heten deze apparaten UAV’s, Unmanned Aerial Vehicles. Maar in de volksmond is drone (een term die verwijst naar het zoemende geluid van de bij) inmiddels ingeburgerd. Zelfs Hezbollah is er mee in de weer. Explosiefje eronder hangen en gaan met die banaan. Nederland kan daarom niet achter blijven. Binnenkort buigt de Tweede Kamer zich over de aanschaf van dit ultramoderne wapentuig.

Nooit meer G-krachten, nooit meer dogfights

Vanavond kunnen we in het hoofd kruipen van zo’n drone-piloot-op-afstand. Nederland 2 zendt om 22.55 uur Drone uit, een film van drie kwartier in de serie Duivelse Dilemma’s van regisseur Jaap van Heusden. Gisteren was de première in het Amsterdamse debatcentrum De Balie. Raymond Thiry vertolkt de rol van Victor, zogenaamd de eerste Nederlandse bestuurder van een op afstand bestuurd, onbemand gevechtsvliegtuig.


Bekijk de hele film op Uitzendinggemist.nl

Victor heeft het mooi voor elkaar. Beetje turen naar een schermpje, kopje koffie erbij en na zo’n kantoordag weer op tijd thuis om de aardappels op het vuur te zetten. Soms ziet hij iets verdachts op zijn scherm. De procedure is dan als volgt: contact opnemen met de militairen ter plaatse (duizenden kilometers verderop), coördinaten doorgeven, inzoomen, doelwit locken, wachten op een bevel en dan de rode knop indrukken. “Impact“, zegt Victor dan. “Impact!” Een stofwolk, en daar liggen ze: de bermbommenleggers, de guerrilla’s, en ja, ook soms een burgerslachtoffer. In korrelige pixels is zo’n bloedbad best te verstouwen. Tijd voor de lunch.

Net een computerspelletje. Prettig ook dat het geen lichamelijke inspanning kost. Of zoals Victor aan drone-vliegers-in-opleiding uitlegt: “Vliegen? Met 9G een bocht in, bloed naar je kop persen, turn and burn, dogfights! Bedoel je dat met vliegen? Ik zit nu dicht bij huis, eet ‘s avonds met mijn vrouw en ben gelukkiger dan ooit.”

Opoffering is niet meer van deze tijd

Kortom, vechten met drones maakt een oorlog minder ordinair. Waarom zou je je leven in de waagschaal leggen als de techniek zulks overbodig maakt? Dat opofferen voor volk en vaderland is zó vorige eeuw. Nooit meer body bags! Bovendien is die zandbak in het Midden-Oosten veel te heet om te vechten. En zo’n cockpit zonder airco is helemaal niet comfortabel. Bombarderen vanuit een luchtgeveerde bureaustoel heeft helemaal de toekomst.

Toch heeft Jaap van Heusden een andere boodschap met de film. Gaandeweg ontvouwt zich een duivels dilemma. Wat dat dilemma is, moet u vanavond als kijker zelf ontdekken. Maar in het debat gisteren, voorafgaand aan de première, werden al wat kanttekeningen geplaatst bij deze militaire innovatie.

Als ze maar niet autonoom worden…

Bertil van Geel, een kolonel die in Bosnië en Afghanistan heeft gediend als F16-vlieger, trekt een vergelijking met voetballen. “Soms zie je het op de platte beeldbuis beter, maar Louis van Gaal stuurt zijn team nog steeds aan op het veld.” Met de huidige techniek is een oorlog op afstand nog niet mogelijk, bedoelt hij. Simpelweg omdat bemande vliegtuigen tot veel meer in staat zijn. Radar- en infraroodbeelden zijn handig, “maar met drones lopen we nog honderd jaar achter op bemande toestellen”. Defensiedeskundige en ex-politicus Mat Herben kon niet bij het debat aanwezig zijn, maar in een schriftelijke toelichting zei hij dat je drones “met een Spitfire uit het museum” uit de lucht kunt schieten. Snel en wendbaar zijn de robots dus allerminst.

De kolonel juicht de robotisering van de militaire sector overigens niet toe. Hij wijst op de rules of engagement, politieke afspraken waar militairen aan gehouden zijn. Oorlog moet mensenwerk blijven, vindt hij. Van Geel ligt wakker van een wereld waarin gevechtsrobots autonoom handelen. Theoretisch is het namelijk niet eens nodig dat een drone wordt bestuurd door een kantoorsoldaat. Het apparaat kan zelfstandig opstijgen, een route vliegen, schieten en landen.

“De proliferatie van onbemande vliegtuigen is een gevaar”, stelt Van Geel. Maar dat neemt volgens hem niet weg dat Nederland erin mee moet gaan. “In de Defensiebegroting is de aanschaf van een drone met een spanwijdte van 10-15 meter al besproken.” Apparaten die je vanaf de andere kant van de wereld kunt besturen, weet hij. “Ze kunnen wel 36 uur in de lucht blijven. Dat heeft grote voordelen. Als F16-vlieger loopt je concentratie na 4 á 5 uur terug, je moet eten, naar het toilet, dan ben je er wel klaar mee en wil je landen.”

Ban de morele reflectie niet uit

Ontlijving, noemt Ad Verbrugge dit gemak. De filosoof was als adviseur betrokken bij de film. Ontlijving treedt volgens hem op als “de leefruimte virtualiseert”. Dat begon al met de telefoon. Je spreekt iemand, maar waar vindt dat gesprek nu eigenlijk plaats? Kun je dan nog van een ruimte spreken? Wat doet dat met de beleving? Oorlogsvoering-op-afstand vergelijkt hij met webcamseks, een fenomeen dat ook in de film terugkomt. “Ga naar haar toe dan, potje neuken”, zegt Victor tegen zijn zoon die zijn vriendin via het toetsenbord uit de kleren praatte.

Dat radicaal afstand nemen van de ruimte is niet zonder consequenties, meent Verbrugge. Het heeft psychische gevolgen, die zich fysiek kunnen manifesteren. Want als je kunt klaarkomen achter een computer, hoe zit het dan met de soldaat die schiet vanuit zijn bureaustoel? Vroeger zette een soldaat zijn leven op het spel, filosofeert Verbrugge. “Dat rechtvaardigt dat hij een leven neemt.” Maar met drones verhoudt het lichaam zich niet meer tot de strijd. Of wel? Zullen onze hersenen ons straffen met pijn? Kan een kantoorsoldaat posttraumatische stress ervaren?

Lambèr Royakkers, docent ethiek aan de Nederlandse Defensie Academie, heeft daar wel een remedie tegen. Er zou iets aan de interface van de drone-software gedaan kunnen worden. “Rode bolletjes voor de vijanden en groene bolletjes voor de burgers. Dat reduceert de stress enorm. Op die manier kun je afstand nemen, de vijand dehumaniseren.” Als ethicus wijst Royakkers dit idee overigens stellig af. “Militairen maken beslissingen over leven en dood. Juist daarom is het belangrijk dat er morele reflectie plaatsvindt. Wat ben ik aan het doen? Dat bewustzijn is noodzakelijk.”

Eerder in deze serie:
Raketten afvuren vanaf kantoor. Drones maken oorlogen minder vuil
Computer versloeg Kasparov met schaken. Volgende uitdaging: chefkok Jamie Oliver
Hitler liquideren was ‘onsportief’ geweest. Wees daarom voorzichtig met Gaddafi
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit

Breng die digitale kanonnen eens in stelling
Osama bin Laden had een eerlijk proces moeten krijgen
‘Osama afknallen natuurlijke noodzaak’
Vandaag DigiD, morgen Schiphol. Digitaal gevaar is operationeel gevaar
‘Defensie moet elektronische wapens maken’
Osama bin Laden mogelijk opgespoord dankzij martelverhoor. Verbod opheffen?
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
J.D. Salinger schreef lekker door terwijl zijn kameraden beschoten werden
Zoon Gaddafi bedoelt het allemaal niet zo kwaad
Acht criteria voor de uitvoer van militair materieel
Schietpartij CIA-agent veroorzaakt diplomatieke ramp
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Een onschuldige burger is ongeveer 2.500 dollar waard