Een uitverkorene die mocht doden

Anders Breivik was niet toerekeningsvatbaar tijdens de aanslagen deze zomer. Die conclusie verdeelt de Noren.

Zelf schijnt de 32-jarige Anders Behring Breivik, de man die deze zomer 77 mensen doodde bij aanslagen in Oslo en op het eilandje Utøya, het een belediging te vinden dat twee psychiaters hem tijdens zijn daad ontoerekeningsvatbaar achtten. Hoewel hij er af en toe bang voor was, had hij die conclusie niet verwacht. Hij is, zoals hij heeft gezegd in de 36 uur dat hij met de psychiaters heeft gesproken, een uitverkorene. Hij ontkent niet dat hij mensen heeft gedood, maar vindt dat hij dat recht heeft. Noorwegen wordt bedreigd door ‘cultureel marxisme’. Hij zou koning moeten worden, vindt Breivik, alleen dan kan hij het land nog redden.

De reacties in Noorwegen op het gisteren verschenen rapport van de forensisch psychiaters, waarvan de details pas tijdens de rechtszaak (die op 16 april begint) bekend zullen worden, zijn heel verschillend. De procureur-generaal neemt de conclusies over. Het woord is nu aan een commissie van deskundigen, die zo nodig om aanvullend onderzoek kan vragen. De commissie kan het rapport ook afwijzen, maar in de Noorse rechtsysteem is dat ongebruikelijk. Zoals het ook zelden voorkomt dat de rechter afwijkt van de conclusies van een psychiatrisch onderzoek.

Als het rapport wordt overgenomen door de rechter, gaat Breivik na de rechtszaak niet naar de gevangenis, maar direct naar een psychiatrische inrichting. In het eerste geval kan hij tot maximaal 21 jaar celstraf worden veroordeeld. In het laatste geval wordt hij voor onbepaalde tijd vastgehouden en moet een rechter elke drie jaar beoordelen of hij nog steeds terecht vastzit.

Veel nabestaanden van de slachtoffers zien dat als een risico. „Als hij niet tot een gevangenisstraf veroordeeld kan worden, hopen we dat hij in ieder geval niet eerder vrijkomt dan wanneer hij niet gek was verklaard”, zegt een van hen. En een ander zegt: „Wij, de slachtoffers, willen niet dat Breivik ooit nog de kans krijgt de samenleving iets aan te doen.” Anderen vertrouwen op het oordeel van de psychiaters.

Een enkeling vreest dat door het rapport de gevaren van Breiviks extreem-rechtse gedachtegoed onderbelicht zullen worden tijdens de rechtszaak. Een commentator in de Noorse krant Verdens Gang vermoedt dat Breiviks ideeën veel weerklank hebben gevonden op extreem-rechtse internetfora. En Svenn Torgersen, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Oslo, wijst erop dat Hitler en Stalin ook niet ontoerekeningsvatbaar zouden zijn verklaard.

Een tijd geleden zei Tarjei Rygnestad, het hoofd van de commissie die nu het psychiatrisch rapport moet beoordelen, dat het hem onwaarschijnlijk leek dat Breivik ontoerekeningsvatbaar zou worden verklaard. Psychotische mensen waren volgens hem gewoonlijk niet in staat tot dit soort gecompliceerde operaties. Gisteren zei hij dat „ongewone dingen kunnen gebeuren”.