Cohen onderschat de dynamiek van deze samenleving

PvdA-leider Job Cohen stelde onlangs dat streven naar eigen verantwoordelijkheid niet genoeg is. Met zijn alternatief zijn we evenwel alleen maar slechter af, betoogt Frits Bolkestein.

Op 18 november hield Job Cohen een lezing in het Amsterdamse Felix Meritis die hij ‘Voorbij de Meritocratie’ heeft genoemd. Zij betrof het onderscheid tussen de sociaal-democratie en het liberalisme. Zij is op 19 november in deze krant afgedrukt. ‘Meritocratie’ definieerde hij als „heerschappij van de meest verdienstelijken”. De naam van de plaats van samenkomst was dus toepasselijk, want die betekent ‘gelukkig door verdiensten’.

Cohen zei dat socialisten en liberalen gelijke startkansen voor iedereen nastreven. Daarna zou men het volgens de liberalen alleen moeten zien te redden. „Dan treedt de eigen verantwoordelijkheid in werking.” Cohen berispt „linkse progressieven”, die zich „tamelijk klakkeloos” naar dit liberale ideaal hebben gevoegd en zeggen: „wij zijn voor gelijke kansen, niet voor gelijke uitkomsten”. Zij „vallen de liberalen in essentie niet aan op hun ideeën”, is Cohens verwijt, „maar alleen op de uitvoering daarvan.” Hij concludeert: „Hoe zinvol is het voor links om primair de waakhond van rechts te zijn?”

Het is zeker waar dat liberalen voortdurend hameren op de eigen verantwoordelijkheid. Daarbij passen twee opmerkingen. De eerste is dat de meeste mensen meer eigen verantwoordelijkheid aan kunnen dan zij meestal krijgen. Mijn jaren in het bedrijfsleven hebben mij dat geleerd. De tweede is dat de sociale zekerheid de eigen verantwoordelijkheid althans ten dele ondermijnt. Het misbruik dat van de bijstand en van de persoonsgebonden budgetten wordt gemaakt, toont dat aan. In zeer algemene zin zou men kunnen zeggen dat de sociale zekerheid de verantwoordelijkheidszin vermindert om vervolgens voor de gevolgen van die vermindering op te draaien.

Het is ook waar dat „gelijke startkansen” nog lang niet overal en altijd zijn bereikt en dat de sociale herkomst hierbij een rol speelt. Die „gelijke startkansen” blijven niettemin het nastreven waard, omdat zij de eigen verantwoordelijkheid mogelijk maken. Het liberale ideaal is de geemancipeerde burger die in vrijheid vorm geeft aan zijn eigen leven.

Overigens zijn er ook velen die geen gelijke startkansen hebben gehad en toch een indrukwekkende carrière hebben gevolgd. Mijn overgrootvader was melkslijter aan het Frederiksplein te Amsterdam. Hij huisde in een kelderwoning die onderliep als het hard regende. Hij had twee zoons. De oudste is minister van onderwijs geworden. De jongste hoogleraar in de klassieke geschiedenis in Utrecht. Cohen onderschat de dynamiek van de samenleving.

Cohen geeft de voorkeur aan de „welwillende Nederlander” boven de „hardwerkende Nederlander” van Mark Rutte. Maar is dat niet een valse tegenstelling? Kan een hardwerkende Nederlander niet ook welwillend zijn? Moeten welwillende Nederlanders niet ook hard werken?

Sociaal-democraten en liberalen willen beiden dat de overheid randvoorwaarden schept waarbinnen de eigen verantwoordelijkheid tot haar recht komt. Voor Cohen is dit onvoldoende. Hij zegt: „ook met formeel gelijke kansen zijn er mensen voor wie steeds nieuwe en onverwachte struikelblokken opdoemen.” Dat is zo. Die mensen wil Cohen niet alleen laten, maar „bij de les trekken”. Dat klinkt paternalistisch, zegt hij.

De politiek is toegepaste ethiek. Paternalisme is daar niet vreemd aan. Een goede onderwijzer spijkert een zwakke leerling bij. Het oude sociaal-democratische ideaal dat „kunstspreiding” werd genoemd, was een goed ideaal. Aan het einde van de negentiende eeuw waren liberalen voorstanders van een beschavingsoffensief. Een herhaling daarvan zou niet misstaan. Allemaal paternalisme. Liberalen zouden daar geen moeite mee hebben.

Het gaat om de maatvoering. Hoe meer de overheid slecht functionerende burgers bij de kraag pakt, des te meer burgers zich op de overheid zullen verlaten. Ook die dynamiek bestaat. Men noemt haar de vicieuze gewenning. Dat is de olievlek.

‘Eigen verantwoordelijkheid’ is een uitstekend ideaal. Hoe meer ervan, des te beter de samenleving.

Frits Bolkestein is voormalig politiek leider van de VVD.

    • Frits Bolkestein