Bodemverzuring leidt tot vergrijzing van de jeneverbes

De sterke achteruitgang van de jeneverbesstruwelen in Nederlandse natuurgebieden in de laatste decennia is waarschijnlijk te wijten aan bodemverzuring. Dat schrijven Nijmeegse biologen in het novembernummer van De Levende Natuur.

De jeneverbes is een van onze weinige inheemse coniferen. De boom kom vooral voor op de Veluwe en in Drenthe. De bessen zitten in zuurkoolschotels. Maar de laatste jaren blijken de markante jeneverbesstruwelen nauwelijks meer jonge struiken voort te brengen. De soort staat op de lijst van bedreigde planten.

Biologen hebben uiteenlopende verklaringen bedacht voor de vergrijzing onder de jeneverbes. De jeneverbes is een soort met aparte mannen- en vrouwtjesbomen. Misschien gaat er tegenwoordig iets mis met de bestuiving of de besvorming. De bessen zelf worden onder meer verspreid door korhoenders, die de zaden her en der weer uitpoepen, maar ook het korhoen is bijna verdwenen. Er zou ook iets mis kunnen gaan bij de zaadkieming, of misschien raken de jonge kiemplanten gesmoord in de schaduw van pijpestrootje en andere snelgroeiende concurrenten in het verruigde landschap.

Esther Lucassen en collega’s maakten een lijst van twaalf natuurgebieden waarin tegenwoordig geen jonge jeneverbesplanten meer worden aangetroffen. Die vergeleken ze met vier andere terreinen waar nog wél wat kiemplanten staan, en met drie buitenlandse natuurgebieden, in Duitsland en Noorwegen, waar het stikt van de jonge jeneverbessen. De onderzoekers namen bodemmonsters tot op een meter diepte, ze verrichten chemische analyses van bessen en naalden en keken naar aantasting door ziekten.

Uit de analyses blijkt dat hoe meer de bodem verzuurd is, hoe minder kiemplanten er groeien. De bodemverzuring in natuurgebieden ontstaat vooral door ammoniakdampen afkomstig uit de intensieve veehouderij. In een verzuurde bodem wordt calcium in het bodemvocht steeds meer verdrongen door aluminium, dat in het plantmateriaal in giftige concentraties aanwezig blijkt.

Aluminiumvergiftiging veroorzaakt schade aan het wortelstelsel en aan de schimmels die met de jeneverbesstruik samenleven en de wortels helpen om water en voedingsstoffen op te nemen. Bessen en zaden worden minder vitaal en de struiken worden gevoeliger voor ziekten, vooral schildluis.

    • Marion de Boo