Als een dorpsplein op de campus

De universiteitsbibliotheek is niet alleen een bewaarplaats voor boeken, maar ook een studiezaal en een gezellige hangplek. „Bij dat laatste hoort ook een café.”

Nederland, Nijmegen, 20-9-2011 Studenten in de bibliotheken van de Radboud Universiteit. Hier in de universiteitsbibliotheek. Foto: Flip Franssen

Noem het de UB-paradox: hoe makkelijker (aspirant-)wetenschappers op afstand onderzoek kunnen doen, hoe vaker ze bij elkaar gaan zitten in de universiteitsbibliotheek. Wetenschappelijke publicaties staan in databanken, studies verschijnen als e-book en laptops bieden net als smartphones niet alleen toegang tot websites maar ook een forum voor virtueel overleg. Toch puilen de studiezalen van de universiteitsbibliotheken uit van de studenten en onderzoekers, die elkaar verdringen rond de leestafels en de werkplekken met computer.

Zo maakten de 23 universiteitsbibliotheken in het Verenigd Koninkrijk onlangs bekend dat het gezamenlijke bezoekersaantal in een jaar tijd met 10 procent is toegenomen tot 35 miljoen, het hoogste aantal ooit; sommige bibliotheken kregen zelfs 20 procent meer bezoekers. „De moderne universiteitsbibliotheek is een vibrerende en opwindende ontmoetingsplek”, zei de voorzitter van de koepel van Britse universiteitsbibliotheken in het persbericht. Nederlandse universiteitsbibliotheken vertonen hetzelfde beeld – met als uitschieter de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam (UvA), die geregeld oogt als een warenhuis tijdens de uitverkoop.

Deze drukte is een belangrijk motief voor de bouw van een campus met een grote universiteitsbibliotheek op het Binnengasthuisterrein in Amsterdam. De even ambitieuze als omstreden bouwplannen, die al dateren van 1998, zijn dit voorjaar bevroren door de rechter. Om het project op het voormalige ziekenhuisterrein vlot te trekken, heeft de UvA drie experts gevraagd de bouwplannen, die behalve in een bibliotheek ook voorzien in behuizing voor de geesteswetenschappen, tegen het licht te houden. Hun rapporten, die gedeeltelijke sloop motiveren, werden gisteren gepresenteerd.

„De student die in zijn eentje op een stille plek studeert, bestaat niet meer”, zei Maurits de Hoog, hoogleraar stedebouwkundig ontwerpen aan de TU Delft. „Studenten willen bij elkaar zitten – om zich te laten stimuleren, om ideeën uit te wisselen, om kennis te delen.” De moderne universiteitsbibliotheek heeft volgens De Hoog dan ook drie functies: plaats waar je boeken kunt raadplegen, studiezaal met computerwerkplekken en bovenal ontmoetingsplaats: „Bij dat laatste hoort ook een café.” Om al deze functies te kunnen vervullen, is bijvoorbeeld de nog maar twintig jaar oude universiteitsbibliotheek van de TU Delft onlangs volledig gerenoveerd.

De bibliotheken zijn als een soort dorpsplein het kloppende hart van de campussen, die de laatste jaren in hoog tempo worden gebouwd in Europese binnensteden. Die nieuwe campussen zijn in feite een voortzetting van de klassieke behuizing van wetenschappelijk onderwijs en onderzoek: een aaneenschakeling van pleinen en binnenplaatsen die voortkomen uit de oude kloosterhoven. De Amsterdamse binnenstadcampus die is gepland bij de Wallen is volgens De Hoog dan ook een typische ‘hovencampus’, die zowel verwant is aan de eerbiedwaardige universiteit van Córdoba als aan de nieuwe faculteit filologie van de Humboldt-universiteit in het centrum van Berlijn.

Hoewel De Hoog het Binnengasthuisterrein prijst als een ‘modern informatiecentrum’, is het de vraag of de campus bij voltooiing in 2020 niet al obsoleet is. Door de digitalisering van gedrukt erfgoed is de hoeveelheid boeken en tijdschriften bij de Amsterdamse geesteswetenschappen sinds 1999 met 37 procent afgenomen tot 12,4 kilometer. Wat als de kasten straks veel minder ruimte innemen dan een kwart van het vloeroppervlak, zoals nu gepland?

Dat loopt zo’n vaart niet, schrijft de UvA in een eigen rapportje. Anders dan in de exacte wetenschappen, waar nieuw onderzoek wordt gemeld in Engelstalige tijdschriftartikelen, zijn in de geesteswetenschappen boeken nog altijd dé informatiebron – vaak in andere talen dan het Engels. De digitalisering van bestaande boeken en tijdschriften verloopt traag doordat uitgevers in de humaniora minder geld en technologie hebben dan hun collega’s in de exacte wetenschappen.

Nieuwe boeken zijn veelal beschikbaar als e-book, maar de aanschaf daarvan is duur en gebonden aan tal van voorwaarden. Studenten vinden het bovendien niet erg om geen e-book te kunnen raadplegen, schrijft de UvA: ‘Met name bachelorstudenten hebben de ervaring tijdens het lezen te worden afgeleid door de vele toepassingsmogelijkheden van een pc, laptop of tablet.’

Maar wat als de informatiemaatschappij de komende tien jaar spectaculair verandert? „De nieuwbouw moet daarom flexibel zijn, sloop achter de gevels de muren van de voormalige ziekenzalen en operatiekamer”, zei Fons Asselsbergs, emeritus hoogleraar monumentaal bouwkundig erfgoed. Juist niet, vond Rob Toornend, adviseur bouwprojecten: „Die muren bepalen het karakter van het gebouw. Als je die weghaalt, kun je beter het hele gebouw slopen.”

    • Karel Berkhout