Boze nomaden en moslimextremisten

Vrijdag werden in Mali drie toeristen ontvoerd, onder wie een Nederlander.

Het is een teken van de oprukkende chaos in het land.

Mali, een van de armste landen ter wereld, heeft er met het einde van het Gaddafi-tijdperk een probleem bij. Vorige maand sloegen de autoriteiten alarm over de terugkeer van Toearegs, die als huurlingen hadden meegevochten in het Libische leger en een sluimerende opstand tegen de regering nieuw leven dreigen in te blazen. De chaos in Libië heeft daarnaast geleid tot een levendige wapenhandel in de Sahara, een van oudsher wetteloos gebied dat sinds een aantal jaren ten prooi is gevallen aan cocaïnesmokkelaars en islamitische extremisten.

Toch was niemand voorbereid op een ontvoering in het zuidelijke stadje Timboektoe. Mali leek veiliger dan Niger, waar een zwaargewapende bende begin dit jaar twee jonge Fransmannen uit een restaurant in de hoofdstad haalde en doodschoot in de woestijn. Het leek ook veiliger dan Mauretanië, waar sinds de executie van vier Franse toeristen in 2007 bijna geen bezoekers meer komen. Beide acties werden toegeschreven aan de islamitische groepering Al-Qeada-in-de-Islamitische-Maghreb (AQIM). Mali vermoedt dat AQIM ook achter de ontvoering afgelopen vrijdag van drie westerse toeristen uit Timboektoe zit. Slechts één keer eerder werd in Mali een Fransman ontvoerd, maar dat gebeurde in het afgelegen noorden waar normaal gesproken vrijwel geen Europeanen komen. Hij werd in februari 2010 vrijgelaten.

Analisten zijn al een paar jaar bezig om AQIM in kaart te brengen. Zeker is dat AQIM voortkomt uit een van de meest radicale facties die tijdens de jaren negentig de Algerijnse regering bestreed. Sinds 2006 opereert de groep in de verlaten zandvlaktes tussen Mali, Mauretanië, Algerije en Niger. In dat niemandsland worden soms West-Afrikaanse migranten gerekruteerd die halverwege hun tocht naar Noord-Afrika gestrand zijn. De aanhangers hebben Toyotas en satelliettelefoons, de leiders verdienen geld aan smokkel en ontvoeringen. Maar omdat de groep geen duidelijke hiërarchie heeft en samenwerkt met allerlei zelfstandig opererende criminele bendes, bestaat onenigheid over wat AQIM probeert te bereiken en hoe gevaarlijk de groep nou eigenlijk is. Volgens Afrika-deskundige Stephen Ellis, die vorig jaar schreef dat Europa meer aandacht moet schenken aan de situatie in de Sahara, gaan politiek en commercie hand in hand.

Tot dusver zijn Mali, Mauretanië, Niger en Algerije niet in staat geweest AQIM effectief te bestrijden. Begin vorige week kwamen de stafchefs van de vier landen bijeen in de Malinese hoofdstad Bamako. Anderhalf jaar geleden spraken zij af dat ze de onveiligheid in de woestijn gingen aanpakken. Maar er is nog geen enkele gezamenlijke militaire operatie uitgevoerd. Een militair hoofdkwartier is er wel, in het zuiden van Algerije. Daarna is het overleg blijven steken.

Een Nigerese diplomaat gaf vorige week de schuld aan Algerije, dat volgens hem weigert het voortouw te nemen. „Het Algerijnse leger heeft meer middelen dan de legers van Mali, Niger en Mauretanië bij elkaar”, zei hij tegen persbureau AFP. „Ik begrijp niet waarom Algerije geen troepen wil inzetten.” Mali, Niger en Mauretanië houden Algerije ook verantwoordelijk: AQIM is in Algerije ontstaan. Algerije beweert echter dat het niet buiten haar grenzen kan ingrijpen.

De val van Gaddafi en de terugkeer van misschien wel duizenden Toearegs heeft de situatie nog ingewikkelder gemaakt. De Toeareg is een nomadenvolk dat zich weinig aantrekt van landsgrenzen. Het is bekend dat ze al eerder Europeanen hebben ontvoerd om ze tegen betaling aan AQIM te overhandigen. Het Libische leger telde duizenden Toeareg-rekruten die niet alleen afkomstig waren uit de omvangrijke Libische Toeareg-gemeenschap, maar ook uit Mali en Niger. Velen zijn nu teruggekeerd – en ze hebben hun kalasjnikovs meegenomen.

Mali is bang dat de teruggekeerde huurlingen zich aansluiten bij Toeareg-opstandelingen die het leger van Mali hebben aangevallen uit onvrede over hun gebrek aan autonomie. De opstand van de Toeareg dateert uit de jaren zestig en laait soms na jaren ineens weer op. Dat gebeurde vorige maand, toen Toeareg-rebellen in het noorden van Mali een legerkazerne onder vuur namen. Het is onwaarschijnlijk dat Mali toegerust is om een mogelijke samenwerking tussen Toeareg-opstandelingen en AQIM-aanhangers het hoofd te bieden.