Snoeien, snijden, schrapen, schrappen

Met een guur economisch klimaat op komst, kan het kabinet zich voorbereiden op nieuwe bezuinigingen. Lastig, want de partijen zijn het niet eens. Waar kunnen ze nog op bezuinigen?

Niemand zegt wat, maar iedereen praat erover.

„Wie nu nog niet over mogelijke bezuinigingen heeft nagedacht, hoort hier in Den Haag niet thuis”, zegt een politicus. Zonder naam, want nadenken over pijnlijke maatregelen doen Kamerleden van de coalitie liever niet in het openbaar.

Toch is de kans groot dat komend voorjaar nieuwe besparingen worden aangekondigd. De coalitie heeft zich immers met zijn gedoogpartner „à la Odysseus aan de mast” vastgeknoopt: als de overheidsfinanciën verslechteren, is vluchten niet mogelijk, zoals een betrokkene zegt.

In het akkoord tussen VVD, CDA en PVV is afgesproken dat het begrotingstekort niet meer dan één procentpunt mag afwijken van het begrote tekort. Gebeurt dat wel, dan moet extra worden bezuinigd. Voor volgend jaar is een tekort van 2,7 procent afgesproken, terwijl het Centraal Planbureau nu nog van 2,9 uitgaat. Nog even niets aan de hand dus, want de grens van 3,7 is nog niet in zicht.

Maar met een slechter economisch klimaat op komst wordt het in 2013 snel lastiger: dan gaat het kabinet uit van een tekort van 1,8 procent en moet er dus al extra worden bezuinigd als het tekort hoger dan 2,8 procent uitvalt. Het gaat dan al gauw om miljarden euro's aan extra bezuinigingen (of lastenverzwaringen) bovenop de 18 miljard die het kabinet al bespaart tot 2015. Een half procent extra tekort betekent voor 3 miljard euro snijden.

Die afspraak is uniek: zo streng was een kabinet nog nooit voor zichzelf. Waarom spraken Rutte, Verhagen en Wilders dit af? Kabinetten reageren normaliter niet zo snel en hard op een economische dip. De gedachte daarachter was altijd dat de overheid de terugval niet wil verergeren door net als burgers en bedrijven minder uit te geven.

De reden is niet louter van economische maar ook van politieke aard. Solide overheidsfinanciën zijn voor VVD en CDA heilig. Natuurlijk zag niemand bij de formatie, bijna anderhalf jaar geleden, de (tweede) crisis aankomen. Maar de overheidsfinanciën waren toen al danig verslechterd. „We gaan misschien een lange periode van lage groei tegemoet”, zegt een ingewijde. „Dan kan de overheid niet op de oude voet doorgaan.” Door de strenge afspraak over tekorten, zou in slechte tijden vooral de PVV klem worden gezet. Die partij is economisch gezien links, en hield grote bezuinigingen op de sociale zekerheid en de zorg tijdens de kabinetsformatie tegen.

Geen wonder dat VVD en CDA om het hardst roepen dat afspraak afspraak is. Met name het in de peilingen zo verzwakte CDA hoopt verlekkerd toe te kijken „hoe Wilders nieuwe bezuinigingen aan Henk en Ingrid gaat uitleggen”.

En met Jan Kees de Jager (CDA), altijd scherp op Zuid-Europa, op Financiën is er nog wel een argument om het tekort niet te ver te laten oplopen. „Hoe kan je nu met de vinger naar Zuid-Europa wijzen, als ons tekort zelf te hoog uitvalt?” In Europa hebben de landen afgesproken dat hun begrotingstekort niet hoger wordt dan 3 procent.

Wilders probeert op zijn beurt het CDA klem te zetten door een bezuiniging op ontwikkelingshulp voor te stellen. Daar valt 4 miljard euro te snijden, twitterde Wilders vorige week. Verhagen reageerde geïrriteerd. Die irritatie was aan beide kanten oprecht, zegt een ingewijde. Als twee zo professionele politici gebrouilleerd raken, kan dat maar één ding betekenen: er is iets misgegaan in de onderhandelingen.

De gedoogconstructie kan onder de bezuinigingen bezwijken, zo klinkt het bij CDA en VVD. Wilders’ voornaamste reden om de coalitie te steunen – halvering van de immigratie – lijkt onhaalbaar. En in het belangrijkste debat nu, de Europese schuldencrisis, staat hij als euroscepticus aan de zijlijn van de discussie. Hij gedoogt een kabinet dat miljarden euro’s overmaakt naar Griekenland. Dat steekt. Daar bovenop nog eens instemmen met extra bezuinigingen zou voor Wilders wel eens teveel van het goede kunnen zijn.

Wilders zal daarom nu per se wél een punt uit zijn verkiezingsprogramma willen binnenhalen: een forse bezuiniging op ontwikkelingshulp, aldus een ingewijde. Hij zal een offer eisen van het CDA.

Maar afgelopen donderdag verzekerde CDA-staatssecretaris Ben Knapen (Ontwikkelingssamenwerking) nog dat de ontwikkelingshulp tot het eind van de regeerperiode op 0,7 procent van het nationaal inkomen blijft. In het televisieprogramma Nieuwsuur was Knapen gisteravond terughoudender. Daar zei hij te hebben gesproken over de begroting van voor 2012, en niet op de zaken vooruit te willen lopen. Wilders was donderdag duidelijk: „Het kabinet en het CDA en de VVD spelen met vuur”, zei Wilders. „Eerst snijden in onzinuitgaven buitenland – en dat is ontwikkelingshulp – en dan pas verder kijken.”

De voor CDA en VVD voor de hand liggende bezuinigingen, bijvoorbeeld op de zorg en de sociale zekerheid, zijn juist voor Wilders weer onacceptabel. Staat het kabinet daarmee schaakmat? Bezuinigen moet, maar er is nauwelijks ruimte. Dat valt te bezien, volgens betrokkenen. Wilders zegt heel lang nee, om dan plots doodleuk onaangekondigd in te stemmen met een bezuiniging of een ingreep. Zoals hij bij de formatie deed met de verlenging van de pensioenleeftijd naar 66 jaar.

Waarop kan worden bezuinigd? Die vraag wordt door veel politici liever omgezet in: op welke uitgaven van de in totaal 257 miljard euro kan in elk geval niet worden bezuinigd.

Eén stokpaardje delen coalitiepartijen en gedoogpartner. De afspraken rond de hypotheekrenteaftrek blijven overeind. Dat is een grote kostenpost (circa 11 miljard euro) maar in de bezuinigingen zou die toch niet zo’n grote rol spelen. Geen politicus pleit voor drastische ingrepen op de korte termijn want die zouden fataal kunnen uitpakken voor de woningmarkt, en de belastingdruk voor huizenbezitters sterk verhogen. Hervormingen die de oppositie bepleit, leveren pas over enkele jaren geld op.

Een aantal maatregelen ligt op tafel, maar wanneer wordt duidelijk of vanaf 2012 boven de bestaande bezuinigingen van 18 miljard gesneden gaat worden? Daarvoor komt op 13 december het eerste signaal. Dan komt het Centraal Planbureau met nieuwe prognoses over 2012. Dat zegt nog niet alles over een tekort in 2013, maar het is een indicatie. In februari volgt van het CPB een eerste raming over 2013. Niet toevallig moet in die maand het rapport van de PVV over de terugkeer van de gulden gereed zijn. Dat kan het rumoer over nieuwe bezuinigingen wellicht tijdelijk overstemmen. Vóór de voorjaarsnota – die voor 1 juni door de Tweede Kamer moet zijn aangenomen – moet de discussie zijn beslecht want die nota vormt het startpunt van de begroting voor 2013.

Heeft Nederland rond die tijd dan nog een kabinet? Of hebben VVD en CDA zich tijdens de formatie door de strenge tekortregel zelf schaakmat gezet, terwijl eigenlijk alleen de PVV schaakmat gezet moest worden?

Dat hangt grotendeels af van de inzet van Wilders. Hij zal het tijd vinden dat ook zijn partij weer eens kan scoren. En Wilders weet dat hij met bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking vooral het verzwakte CDA op zijn pad vindt. De tactiek van Maxime Verhagen zal doorslaggevend zijn. Hij zit met zijn aangeslagen CDA echt niet op verkiezingen te wachten. Maar ook voor Wilders zijn verkiezingen een risico, ook al doet hij het nog zo goed in de peilingen. De kans bestaat dat hij de verkiezingen wint en vervolgens aan de zijlijn belandt. En dan bestaat de kans dat de door hem zo gehate PvdA weer mag regeren. Is dat erger dan het in stand houden van ontwikkelingssamenwerking?

    • Marike Stellinga
    • Erik van der Walle