Lynn Margulis (1938-2011), endosymbiosemeesteres

Lynn Margulis FOTO: NASA

Afgelopen dinsdag overleed Lynn Margulis, de vrouw die met haar ideeën de evolutiebiologie op zijn kop zette. Er zijn maar weinig wetenschappers ter wereld die zo hard en zo lang zijn uitgelachen als zij. Toch bleek ze uiteindelijk gelijk te hebben.

Ingewikkelde organismen zijn ontstaan doordat hun cellen ooit zijn versmolten met die van simpeler organismen, zoals bacteriën. Dat is in het kort de endosymbiosetheorie die Lynn Margulis in 1966 lanceerde. Het woord komt van endo (binnenin) en symbiose (samenleven). Neem bijvoorbeeld mitochondriën, de celonderdeeltjes die de energiehuishouding in planten- en dierencellen verzorgen. Die mitochondriën zijn volgens de theorie van Margulis niets anders dan primitieve bacteriën die vroeg in de evolutie, meer dan een miljard jaar geleden, in hun geheel zijn opgenomen door andere cellen. Daar gingen ze niet dood van, in tegendeel: ze integreerden naadloos in hun nieuwe omgeving en namen daarbij een heel nieuwe rol op zich, waar beide symbionten van profiteerden. Ook andere organellen, waaronder chloroplasten van planten en zweepstaarten van spermacellen, zouden op die manier zijn ontstaan. Endosymbiose zou, naast natuurlijke selectie, een van de drijvende krachten achter evolutie zijn.

Vijftien wetenschappelijke tijdschriften weigerden in 1966 de theorie van Margulis te publiceren. Het Journal of Theoretical Biology waagde uiteindelijk de stap. Maar vrijwel niemand nam het artikel serieus – tot twintig jaar later. Toen bleek uit genetisch onderzoek dat het DNA van mitochondriën en chloroplasten drastisch verschilt van dat in de celkern. Het bevat totaal andere genen en heeft alle kenmerken van bacterie-DNA.

Margulis was haar theorie in de tussentijd onvermoeibaar blijven verdedigen. Ze bleef dapper in de publiciteit treden en nieuw bewijs aandragen, vaak op basis van eigen observaties en experimenten. Ook nadat ze gelijk kreeg, bleef ze controversieel. Sommige van haar ideeën over endosymbiose gingen wel heel ver; zo zouden we bij infectieziekten zoals syfilis en de ziekte van Lyme bacterie-DNA in ons eigen DNA opnemen. Aids zou in feite chronische syfilis zijn, en niet door hiv worden veroorzaakt. En insecten en hun larven zouden oorspronkelijk verschillende organismen zijn geweest.

Lynn Margulis werd in 1938 geboren in Chicago. Al op 14-jarige leeftijd ging zij naar de Universiteit van Chicago. Ze studeerde vervolgens zoölogie en genetica aan de Universiteit van Wisconsin en promoveerde in Berkeley in 1963. Vervolgens werkte zij jarenlang aan de universiteiten van Boston en Massachusetts (VS). Zij was onder meer lid van de National Academy of Sciences en ontving talloze prijzen, waaronder de prestigieuze Darwin-Wallace Medal van de Linnean Society of London. Ze schreef honderden artikelen en enkele tientallen boeken, vooral over leven en evolutie.

Nienke Beintema

    • Nienke Beintema