In de knoop

Het is de hoogste tijd dat iemand de gordiaanse knoop van de euro radicaal doorhakt. Dat heb ik nog niemand horen zeggen, terwijl er toch steeds meer radicale aanpakkers, rechtdoorzeeërs en doorhakkers verschijnen. Gaapt er een kloof tussen woord en daad? Daar kom ik straks op terug.

Maar eerst: wat is een gordiaanse knoop? Dat is de knoop in een band gemaakt van kornoeljebast, waarmee het juk van een strijdwagen aan de disselboom verbonden was. Deze hele constructie werd bewaard in de tempel van Zeus. We hebben het nu over het oude Griekenland, drie tot vier eeuwen voor Christus. Zeus had gezegd dat degene die deze knoop ontwarde, over heel Azië zou gaan regeren. Over de manier waarop dit ontwarren moest, had hij zich niet uitgelaten. Alexander de Grote trok zijn conclusie, pakte zijn zwaard en hakte de knoop door. Om zijn bijval te betuigen, vulde Zeus de hele nacht met donder en bliksem. Zo vat ik dit verhaal uit de Oudheid samen. In de Wikipedia staat het veel uitvoeriger.

Iedere dag hebben we met gordiaanse knopen te maken. Je wilt je schoenen uittrekken, geeft een ruk aan de veter, en dan, hoe het komt weet je niet, maar deze keer verandert het strikje in een knoop. In een vlaag van boos ongeduld ruk je harder. Averechts resultaat. Ten slotte wring je je voet uit de schoen en bekijk je de veter. Waar het strikje zat, zie je nu een ingewikkeld bolletje. Misschien had Alexander de Grote een keukenmes genomen en die compacte warboel radicaal doorgesneden.

Maar iets wat ‘in de knoop zit’, heeft zijn eigen charme. Bedwing je opkomende woede, bekijk nog eens rustig wat je hebt aangericht en probeer dan in alle kalmte met je nagels de zaak los te peuteren of gebruik, als dat niet gaat, bijvoorbeeld een half recht gebogen paperclip of een vork. Langzaam verliest de knoedel zijn compactheid en ten slotte heb je de veter weer recht getrokken. Je ervaart een kleine lustbeleving; de beloning voor je geduld.

Stel je nog even voor wat er gebeurd zou zijn als je het voorbeeld van Alexander de Grote had gevolgd. Nieuwe veter in de schoen, op zichzelf al een gedoe. En je hebt één veter over, want ze zitten altijd met z’n tweeën in een pakje. Weggooien is zonde, maar waar moet je die bewaren? In ieder geval, van de verovering van Azië komt niets meer.

Moraal: met een luidruchtig vertoon van geweldige vastberadenheid loop je het risico dat je nodeloos schade aanricht terwijl je je in nieuwe problemen verstrikt. Geduldig peuteren is beter dan ferm hakken.

Het is niet in overeenstemming met de geest van de tijd. Kijk om je heen, op straat, in het verkeer, naar de reclame op de televisie, op internet, luister naar de radio. Overal mensen die bezig zijn zich te profileren, met gebaren, bekken trekkend, hijgend, schreeuwend, hossend, toeterend, op het gaspedaal trappend. Allemaal zijn ze hun eigen reclamebureau, allemaal zijn ze van plan de knoop door te hakken en Azië te veroveren, en dat willen ze bij voorbaat iedereen laten weten. Het resultaat is een permanent chaotisch kabaal, van die verovering komt niets. Ten slotte (denk ik nu) raakt de verovering op de achtergrond, wordt de verovering vergeten terwijl het kabaal maken een doel op zichzelf is geworden. Speak softly and carry a big stick, zei Theodore Roosevelt die van 1901 tot 1909 president van Amerika is geweest. En hij heeft ook de Nobelprijs voor de vrede gekregen. Dat was in een tijd zonder luidsprekers.

Er is een sleutelwoord voor deze tijd: instant. In de Kramers’ woordentolk uit 1936 die ik van mijn vader heb geërfd, komt het woord ‘instant’ niet voor. In de dertiende druk van de grote Van Dale (1999) staat: „onmiddellijk klaar, tot een onmiddellijk resultaat leidend. Kant-en-klaar: instantkoffie, instantpudding” en nog meer voorbeelden. Natuurlijk, door de constante vooruitgang van alle techniek gaat alles steeds sneller, wordt gemakkelijker en, denken we, ook lekkerder. Wat dit laatste aangaat, durf ik mijn hand niet in het vuur te steken, maar in ieder geval zijn de meeste mensen daar ook van overtuigd.

Is de politiek door deze instantwaan aangestoken? Een goed voorbeeld vind ik nog altijd George W. Bush en zijn ministers en adviseurs die er heilig van overtuigd waren dat na de instantbehandeling van Bagdad met shock and awe op 1 mei 2003 de oorlog in Irak gewonnen was.

En nu de eurocrisis. Gooi de Grieken uit de Europese Unie! Terug naar de gulden! Nee, we moeten de neuro hebben! Uit Europa stijgt op het ogenblik een reusachtig gekakel op. Iedereen, van hoog tot laag, rukt aan de veters, de knoop lijkt onontwarbaar en zo wordt de tijd rijp voor de Alexander de Grote die met zijn zwaard de reddende slag geeft. Het zal me benieuwen of we deze keer Azië veroveren.