De leiding dicteert, het volk regeert

De crisis bij Ajax lijkt op de diverse crises in de echte maatschappij, met Ten Have als starre baas en Cruijff als het volk, ziet Rick Dekker.

De bokswedstrijd bij Ajax – met in de ene hoek held, icoon, legende en orakel Johan Cruijff en in de andere hoek organisatiedeskundige, hoogleraar ‘strategie & verandering’ en president van de raad van commissarissen Steven ten Have – is overgegaan in een conflict tussen mensen die niet zien dat ze totaal verschillend naar de wereld kijken. Cruijff denkt in termen van voetballers, talent, team, groei en ontwikkeling. Hij weet uit eigen ervaring wat ervoor nodig is om de beste voetbalclub te worden. Spelers omring je met mensen die hen helpen om beter te worden, als individu en als onderdeel van het elftal. Als je Ajax zo benadert, vloeien resultaten en geld als vanzelf hieruit voort.

Ten Have denkt in termen van bedrijven, verantwoordelijkheden, belangen, doelen stellen en taken verdelen. Voor hem is Ajax een beursgenoteerd bedrijf. Voetbal het product dat je maakt. Winnen is het resultaat als je dit goed doet. Sportcomplex De Toekomst is een investment vehicle, in de vorm van een opleidingsinstituut met mensen aan wie je leert hoe je moet voetballen. De directie koopt en verkoopt spelers. De trainer moet een goed elftal zien te maken van deze gekochte en opgeleide spelers. De afdeling scouting zendt mensen uit. Zij zoeken naar hipo’s, als investment opportunity. De waarde van Ajax op de beurs is de ultieme graadmeter voor de kwaliteit van de leiding.

Journalisten denken dat de benadering van Cruijff en die van Ten Have tegelijkertijd mogelijk zijn en op hetzelfde neerkomen.

Cruijff heeft geen boodschap aan rationaliteit. Hij zei ooit: „Italianen, ze kennen niet van je winnen, maar je ken wel van ze verliezen.” Hiermee legt hij krachtig en bondig de essentie van het Italiaanse catenacciovoetbal uit, maar rationeel gezien is de uitspraak een paradox. Cruijff grossiert erin.

Als Cruijff zegt: „Mensen die niet van mijn niveau zijn, kennen mijn integriteit niet aantasten”, is dat geen arrogante onzin, maar een manier om te zeggen dat niet rationaliteit zijn referentiekader is, maar de realiteit zoals hij haar beleeft. Hierin zijn rationele argumenten hoogstens toevallig van waarde.

In de Volkskrant van 19 oktober zei Ten Have: „Voor een revolutie heb je rule breakers en rule makers nodig. […] Cruijff was de rule breaker. Alleen er zijn mensen die hem wijsmaakten dat hij ook moet bepalen wie de rule maker wordt.” Zelfs de ‘revolutie’ binnen de club, veroorzaakt door Cruijff, is in de ogen van Ten Have dus een rationeel proces. Eerst creëer je bewust chaos, opdat je opnieuw kunt beginnen.

Missie geslaagd, roept Ten Have. „Cruijff heeft het belangrijkste van zijn werk gedaan. Hij heeft Ajax een nieuw perspectief gegeven, en dat kan hij goed.” Dit is niet alleen dramaturgische vleierij, in de wetenschap dat het volk Ajax en Cruijff aanbidt, maar vooral een duidelijk signaal dat de voetbalclub Ajax en het bedrijf Ajax in zijn optiek gescheiden grootheden zijn. Het bedrijf bepaalt de kaders waarbinnen de voetbalclub mag opereren. Cruijff is welkom als adviseur – misschien is hij zelfs gewaardeerd – maar van organiseren heeft hij volgens Ten Have geen verstand. Hiermee plaatst hij ook het concept ‘organiseren’ volledig in het rationele paradigma.

Het is frappant hoe de crisis bij Ajax lijkt op de crises in de maatschappij. De raad van commissarissen benadert alles rationeel en blijft beweren dat wat hij doet en beslist het beste is voor de club. Iedereen moet zich daarom naar hem schikken. Zijn beslissing democratisch laten toetsen wordt beschouwd als onnodig tijdverlies. De raad heeft al zo lang en uitvoerig nagedacht over zijn beslissingen.

Dit patroon zie je overal. Neem Europa. Ooit heeft een verzameling bureaucraten en rationele politici een natuurlijk groeiende en bloeiende samenwerking tussen volkeren getransformeerd in een ideaal model waarnaar wordt gestreefd. Zij toetsen hun beslissingen evenmin democratisch. „We hebben er echt lang op gestudeerd, er is geen andere weg.” Zo werd dat ideaalbeeld van Europa een doel. Het was niet langer een natuurlijk resultaat van samenwerking tussen burgers en bedrijven.

Eenzelfde verhaal kun je houden over het onderwijs in Nederland. Niet ‘leren’ en ‘ontwikkelen’ vormen het vertrekpunt voor de inrichting van een school, maar het lean and mean produceren van diploma’s. Zo is de politie niet waakzaam en dienstbaar aan de samenleving, maar werkt ze volgens plannen en targets.

Cruijff is voor de raad van commissarissen van Ajax wat Occupy is voor de organiserende elite. Alleen als je niet doorhebt dat het gaat om de manier waarop je kijkt, dan zie je het niet. Da’s logisch, hfff.

Rick Dekker is ondernemer en columnist bij Stichting Sezen.