Waarom sluit iemand zich weken op in een logeerkamer?

Ali Smith: Als niet dan zou. Vertaald door Irving Pardoen en Meindert Burger. Mouria, 272 blz. € 19,65

Het zijn niet altijd de slechtste schrijvers die het hun lezers moeilijk maken. Voor haar nieuwe roman Als niet dan zou heeft Ali Smith bewust gekozen voor een onrustige bladspiegel.

De pagina’s zijn alleen links uitgelijnd, en niet links en rechts, zoals gebruikelijk. Het duurt even voor je eraan gewend bent, en dat is blijkbaar Smiths bedoeling: je moet er bepaald bij worden gehaald, het moet duidelijk overkomen dat je niet alleen een verhaal, maar ook een tekst leest.

Die nadruk op de tekst is niet verrassend voor een schrijfster die modernisten als Joyce en Woolf als voorbeelden ziet. De roman waarmee ze in 2001 doorbrak, Hotel Wereld, zat vol verschillende vertelstemmen en bevatte een lange monologue intérieur die duidelijk was geïnspireerd op Ulysses.

In Als niet dan zou – oorspronkelijk There but for the, je begrijpt de worsteling van de vertalers – draait alles om Miles, die door een kennis wordt meegenomen naar een dinertje. Tijdens het eten sluit Miles zich op in een logeerkamer, om daar vervolgens wekenlang te blijven zitten. Het verhaal wordt verteld vanuit vier verschillende personages, die allen in meer of mindere mate bij het leven van Miles zijn betrokken.

Smith geeft niet zozeer een beeld van Miles als wel van de Britse blanke middenklasse, met hun etentjes, hun homofobie en als tolerantie vermomde minzaamheid. Dat doet ze niet al te subtiel (er is een duidelijk onderscheid tussen de goeden en de slechten), maar ze weet wel een aantal sympathieke personages neer te zetten.

De innemendste vertelstem is die van de 9-jarige Brooke, een vroegwijs meisje dat uiteindelijk het laatste woord heeft. Haar ouders zijn ook bij het diner aanwezig. Dat die ouders zwart zijn, blijkt gaandeweg uit de wijze waarop de andere gasten tegen ze praten; zelf noemt Smith het niet. Zo legt ze weer de nadruk op de roman als tekst, en dwingt ze de vraag af waarom we het als een gemis ervaren dat ze nergens vermeldde dat dit echtpaar niet blank is.

Als niet dan zou overtuigt, maar je zou de roman iets meer middelpuntzoekende kracht toewensen; het verband tussen de diverse vertelstemmen is hier en daar wel érg losjes, en Miles, die man die zich opsloot, komt er ook wat bekaaid af.

Wel weer mooi is dat je nooit te horen krijgt waarom hij zich nu precies in die logeerkamer terugtrok. Zoals in alle goede literatuur gaat het in Als niet dan zou om vragen, en niet om antwoorden.