Belegger krijgt ook pensioen op z'n brood

Pensioenen zijn een dure arbeidsvoorwaarde die steeds duurder wordt. Met steeds meer risico’s. Bedrijven zullen dat merken in hun winst en hun vermogen.

foto Johannes van Assem 15-06-2007 Postbode van tnt post op brommer in Haagse wijk Ypenburg.

De letter- en cijfercombinatie IAS 19 is een afkorting met een knap kostbare toekomst. De afkorting regelt de prijs voor het bedrijfsleven van de gestage grote vergrijzing.

Die prijs stijgt: mensen leven langer, de beleggingen om hun pensioenen te betalen maken zware tijden door en de lage rente drukt de pensioenen verder in de hoek.

Adviesfirma PricewaterhouseCoo-pers (PwC) becijfert in een nieuw rapport dat 25 van de grootste 50 beursgenoteerde ondernemingen in Nederland hun resultaten zullen zien teruglopen als de regels van IAS 19, zoals het er nu uitziet, in 2013 worden gewijzigd. Bij 23 van de 50 bedrijven zal dat ook negatieve gevolgen hebben voor hun vermogen.

„De financiële gevolgen zijn enorm”, zegt Mischa Borst, een van de auteurs van het jaarlijkse overzicht van PwC van de pensioensituatie bij de 50 bedrijven in de beursgraadmeters AEX en Midkap.

De drie letters IAS staan voor International Accounting Standards, de internationale boekhoudregels. Een gezelschap internationale experts, onder leiding van Hans Hoogervorst, de voormalige Nederlandse minister en oud-chef van financiële waakhond AFM, stelt die regels vast. Het cijfer 19 is het nummer van het voorschrift dat over de pensioenkosten gaat.

Met ingang van 2013 wordt deze IAS-regel gewijzigd. Nu mogen ondernemingen de gevolgen van de schokken in de beleggingen van hun pensioengeld nog uitsmeren. Bij een beurskrach mag je de verliezen over een paar jaar verdelen. Vanaf 2013 moet de op- en neergang van de financiële markten meteen in de resultaten worden verwerkt.

Nederlandse ondernemingen hebben onevenredig veel last van de wijziging in de IAS-voorschriften. Het merendeel van hen maakt nog gebruik van het ‘uitsmeren’ van gunstige en negatieve beleggingsresultaten, weet Borst. Britse ondernemingen zijn daarmee meest al gestopt.

Nederlandse ondernemingen hebben ook extra last van de verandering dankzij de aard van het Nederlandse pensioenstelsel. Daarin speelt het pensioen bij de werkgever een hoofdrol. Al dat gespaarde geld zit in fondsen, die gezamenlijk groter zijn dan de totale economie. Dat geldt ook voor afzonderlijke ondernemingen, zoals PostNL. Op de beurs hebben de aandelen van PostNL bijvoorbeeld gezamenlijk een waarde van 850 miljoen, terwijl de beleggingen in het pensioenfonds eind september 5,3 miljard waard waren.

PostNL taxeerde recent de negatieve invloed van de wijziging in IAS 19 op één miljard euro. PostNL is ook een van de ondernemingen die geld moeten bijstorten als het pensioenfonds een tekort heeft. In het eerste kwartaal is de ‘herstelbijdrage’ 40 miljoen euro. Ook KPN heeft zulke afspraken met zijn pensioenfonds en meldde vorige maand een verplichte herstelbetaling in het eerste kwartaal van 2012 van 21 miljoen euro.

PwC heeft de waarde van de pensioentoezeggingen van de 50 AEX- en Midkapfondsen vergeleken met de waarde van hun aandelen op de beurs. Dan blijkt dat tegenover elke 100 euro beurswaarde maar liefst 51 euro toezeggingen staan. Dit is de hoogste verhouding in de zes jaar dat PwC deze cijfers op een rij zet.

Wie een aandeel van een bedrijf op de beurs koopt, krijgt daar in wezen ook een half aandeel in een financiële instelling bij: het pensioenfonds. Borst: „Dat is niet iets dat elke belegger zich realiseert, vermoed ik.” Een koersval van de beleggingen van 10 procent in het pensioenfonds kan de waarde van de onderneming op papier met de helft daarvan reduceren.

Voor aandeelhouders speelt echter nog een ander opmerkelijk aspect mee. PwC onderzocht ook de jaarverslagen van de grootste tien pensioenfondsen die aan een Nederlandse onderneming zijn verbonden en ontdekte dat 69 procent van de verplichtingen is toegezegd aan mensen die daar niet meer werken: gepensioneerden en ex-werknemers die nog geld in het fonds hebben zitten. Zo wordt pensioen een kluwen van belangentegenstellingen en touwtrekken tussen werknemers, aandeelhouders, gepensioneerden en ondernemingsleiding.

Gezien de kloeke invloed van de pensioenen op de gang van zaken in bedrijven, zullen zij keuzes moeten maken, zegt PwC. Het is óf de pensioenrisico’s effectiever zelf beheersen, óf de risico’s doorgeven, óf de pensioenverplichtingen verkopen. De risico’s doorgeven kan op meerdere manieren en wordt al volop toegepast. Bijvoorbeeld doordat een onderneming overschakelt op de betaling van een vaste premie aan het pensioenfonds, zonder verdere financiële verplichtingen tegenover hun fonds.

Verf- en chemiebedrijf AkzoNobel heeft dat al gedaan, Philips heeft zijn Nederlandse pensioenfonds op afstand van de onderneming gezet. Een andere manier om risico’s door te geven is het pensioenfonds onderbrengen in een bedrijfstakpensioenfonds, zoals industrieel concern Stork onlangs deed. Het risico verkopen kan bijvoorbeeld door de hele pensioenregeling over te doen aan een verzekeraar.

Alsof het allemaal nog niet complex genoeg is, moeten bedrijven ook het centraal gesloten pensioenakkoord van werkgevers, vakbonden en kabinet per eind 2013 onder ogen zien. Borst van PwC verwacht dat ook dat akkoord een stimulans zal zijn voor bedrijven om pensioenrisico’s door te geven of te verkopen.

    • Menno Tamminga