Rijst en bonen voor de eenvoudige Cubaan, en ruime keus voor de rest

Eerst liberaliseerde Cuba deze week het toeristenmenu, en nu mogen Cubanen ook naar een andere stad verhuizen. Maar de gewone Cubaan zal bij zijn rijst en bonen blijven.

Moros y Cristianos, heet een populair Cubaans gerecht. Zwarte bonen met rijst. Voedzaam, maar buitenlandse toeristen hangt het gerecht vaak de keel uit na een week vakantie op het communistische eiland. Elke dag weer bonen met rijst.

Een nieuwe hervorming in Cuba moet zorgen voor gevarieerdere toeristenmenu’s. Vanaf 1 december mogen Cubaanse boeren hun oogst rechtstreeks aan hotels en restaurants verkopen, zo werd maandag aangekondigd in het officiële staatsbulletin voor wetsveranderingen. De maatregel reduceert de rol van de centrale inkoopbedrijven van de Cubaanse staat, waar groente en fruit vaak liggen te rotten door trage distributie en slechte afstemming van vraag en aanbod.

De liberalisering van de landbouw gaat echter gepaard met strenge voorwaarden. De boeren mogen hun oogst alleen vrij verkopen aan staatshotels en -restaurants, het domein van toeristen. Het blijft verboden rechtstreeks te leveren aan Cubanen met een eigen restaurant. Hun aantal groeit vorig jaar, toen 178 beroepen werden vrijgegeven (en het ontslag van 1 miljoen ambtenaren werd aangekondigd). Zij blijven afhankelijk van de distributiepunten van de staat.

Dit soort beperkte markthervormingen is typerend voor president Raúl Castro. Sinds hij in 2006 het leiderschap overnam van zijn broer Fidel heeft hij de inefficiënte planeconomie – tot voor kort werkte 80 procent van de Cubanen voor de staat – geliberaliseerd. Steeds op afgebakende gebieden. Zo mogen Cubanen sinds deze maand hun auto verkopen en straks geldt dat ook voor huizen, zo werd ruim twee weken geleden aangekondigd. Gisteren volgde de mededeling dat Cubanen ook van de ene naar de andere stad mogen verhuizen.

Alhoewel binnen en buiten Cuba hoopvol wordt gekeken naar de liberaliseringen, is het te vroeg om vast te stellen dat de Cubaanse bevolking economische vrijheden krijgt zoals die tegenwoordig zijn in communistisch China, laat staan politieke vrijheid. De restricties aan vrij ondernemerschap, handel en privé-eigendom zijn nog altijd aanzienlijk.

De onder Raúl Castro aangekondigde hervormingen betekenen dan ook niet een geleidelijke overgang naar een vrijemarkteconomie, zeggen veel Cuba-experts, maar juist een poging om het communisme te versterken door de zwakke plekken aan te pakken. Raul Castro (80) wil dat het socialistische systeem overleeft als de generatie van nu bejaarde leiders straks overleden is.

Dat Cuba verandert, betekent evenmin dat de Cubaanse leiders hun nationalisme en het ethos van de revolutie van 1959 afwerpen, concludeerde de Amerikaanse analist Julia Sweig naar aanleiding van het partijcongres van de Cubaanse communisten in april dit jaar. Daar was de economie een belangrijk agendapunt.

Sweig, die Cuba al jaren volgt bij de denktank Council on Foreign Relations, zei in een interview op haar website dat Raúl Castro’s hervormingen „geen concessie zijn” maar „een noodzakelijkheid om de verworvenheden van de afgelopen vijftig jaar” te bewaren.

Het dubbele valutasysteem van Cuba maakt het waarschijnlijk dat de afgebakende ‘vrije markten’ van Raúl Castro zullen zorgen voor meer ongelijkheid. De huizen en auto’s worden vermoedelijk gekocht door de kleine groep Cubanen die toegang heeft tot de Peso Cubano Convertible (CUC). Dit is de munteenheid waarmee toeristen betalen en waartegen dollars van Cubaanse familieleden in Amerika geruild worden. De rest leeft van de normale peso, een nagenoeg waardeloze munt.

De kracht van het Castro-regime is dat de leiders bepalen wie toegang krijgt tot CUC. Zij delen banen uit in de toeristensector, die vrijwel geheel in staatshanden is. Ook artsen en andere ambtenaren van aanzien krijgen hun salaris deels in CUC.

Die poortwachtersfunctie creëert loyaliteit aan de overheid. Een interessant detail uit de nieuwe landbouwhervorming: boeren die hun oogst leveren aan de toeristenhotels – een bron van CUC voor de Castro’s – worden betaald met gewone pesos. Genoeg voor een bord rijst en bonen.

Ykje Vriesinga