Parlement Z-Afrika neemt omstreden mediawet aan

De omstreden wet moet het lekken van vertrouwelijke staatsinformatie voorkomen. Volgens critici kan het ANC met de wet de toenemende corruptie verhullen.

Een felle campagne van vooral journalisten heeft niet kunnen voorkomen dat het Zuid-Afrikaanse parlement gisteren in ruime meerderheid instemde met een omstreden wet die het lekken van vertrouwelijke overheidsinformatie moet voorkomen. De voltallige oppositie stemde tegen het wetsvoorstel, dat door het regerende ANC was ingediend.

‘Zwarte dinsdag’ noemden journalisten gisteren naar analogie van ‘zwarte woensdag’ in 1977, toen de apartheidsregering een aantal kranten sloot en journalisten een spreek- en publicatieverbod oplegde. De nieuwe wet zou onderzoeksjournalistiek bemoeilijken en daarmee het ANC de mogelijkheid geven om alras toenemende corruptie te verhullen. De partij noemt de vergelijking met 1977 een „roekeloze hyperbool”.

De afgelopen maanden heeft de partij de ‘Protection of State Information Bill’, die ironisch genoeg een gedateerde apartheidswet vervangt, na fel verzet van journalisten, vakbonden en ANC-leden zelf juist behoorlijk afgezwakt. In het aanvankelijke voorstel kon ieder overheidsdocument in een nogal breed geformuleerd ‘nationaal belang’ geheim gemaakt worden. Inmiddels is duidelijker vastgesteld dat de staatsveiligheid in het geding moet zijn.

Maar tegenstanders vinden dat in de wet expliciet een clausule moet worden opgenomen om het openbaren van geheime informatie „in het algemeen belang”, bijvoorbeeld door klokkenluiders of journalisten, niet strafbaar te stellen. Veiligheidsdiensten, die zich de laatste jaren niet onbetuigd lieten bij interne ANC-politiek, krijgen door de wet meer vrijheid om onwelgevallig materiaal geheim te verklaren. Als ook het Hogerhuis het voorstel aanneemt, dan vraagt de oppositie het Constitutioneel Hof de wet aan de grondwet te toetsen.

Na vakbondskoepel Cosatu, schrijvers Nadine Gordimer en André Brink en twee oud-ministers, heeft ook ex-aartsbisschop Desmond Tutu zich deze week tegen de wet uitgesproken. Hij noemde de wet een „beledigende” poging van het ANC om de democratie terug te draaien.

Dat sentiment ligt bij het ANC niet goed. Anders dan wat de Nationale Pers Club beweert „zal deze regering nooit journalisten een spreekverbod opleggen, martelen of vermoorden”, verklaarde ANC-fractievoorzitter Mathole Motshekga. De nieuwe wet is volgens hem gebaseerd op wetten in Amerika, Canada en het Verenigd Koninkrijk. „Deze landen hebben in hun wetgeving de bescherming van het algemeen belang verworpen omdat dit tot een serieuze bedreiging van de veiligheid van hun landen zou leiden. Geen serieus land zal de veiligheid van zijn burgers in gevaar brengen ter wille van een scoop voor de media.”

Activisten van de vorig jaar begonnen Right2Know-campagne opereren volgens minister van Staatsveiligheid Siyabonga Cwele in opdracht van buitenlandse regimes. Cwele zei dat sinds het eind van de apartheid de activiteiten van buitenlandse spionnen in Zuid-Afrika sterk zijn toegenomen. Zij proberen strategische informatie te stelen die met de nieuwe wet beter beschermd is, beweerde hij tot ongeloof van de oppositie. Wie die buitenlandse vijanden van Zuid-Afrika zijn, wilde hij niet kwijt.

De sfeer tussen de pers en het ANC daalde vorige week al tot een dieptepunt nadat presidentieel woordvoerder Mac Maharaj het weekblad Mail & Guardian dreigde met een rechtszaak. Het blad wilde een verhaal publiceren over profijt van Maharaj bij een omstreden wapenaankoop van Zuid-Afrika in de jaren negentig, maar besloot uit angst voor vervolging hele alinea’s van het stuk zwart te maken. Volgens de hoofdredacteur is dit een voorproefje van wat onder de nieuwe wet komen gaat.

Maharaj, een anti-apartheidsstrijder van de generatie van Mandela, was in de jaren negentig minister van Transport en wordt gezien als de man die het vastgelopen presidentschap van Zuma moet vlottrekken. Zondag meldde de Zuid-Afrikaanse Sunday Times dat hij via een Zwitserse bankrekening 2,3 miljoen rand (230.000 euro) van het Franse defensiebedrijf Thales zou hebben ontvangen. „Persvrijheid is heel belangrijk in onze democratie, maar moet niet misbruikt worden”, zei Maharaj.