Jongen en valk: een ongezien meesterwerk van Loach

Kes. Regie: Ken Loach (als Kenneth Loach). Met: David Bradley, Brian Glover, Freddie Fletcher. In: 3 bioscopen. Daarna tournee langs de Nederlandse filmtheaters. ****

Kes (1969) is een van die meesterwerken van de filmgeschiedenis die door niemand is gezien. Hoog tijd dus om die inhaalslag te maken nu EYE de gerestaureerde versie van de tweede film van de Engelse regisseur Ken Loach (1936) in roulatie brengt.

Loach is inmiddels een van de veteranen van het Engelse sociaal-realistische kitchen sink-drama. En hij is sowieso een van de weinige werkelijk geëngageerde Britse regisseurs. Consequent richt hij al zijn hele filmende leven zijn camera op de Engelse onderklasse. Dat is zijn focus. Hij kritiseert het Engelse klassensysteem in al zijn uitwassen. Maar doet dat op een manier die niet moralistisch is, maar open, menselijk en observerend. Als een journalist, documentairemaker of chroniqueur. Waar nodig maakt hij soms een uitstapje naar Los Angeles, om het lot van onderbetaalde illegale schoonmaaksters aan te kaarten (Bread and Roses, 2000) of Irak, om de dubieuze rol van particuliere beveiligingsbedrijven in de oorlog aldaar aan de kaak te stellen (Route Irish, 2010).

Kes kun je nu achteraf met een hoop films vergelijken. Met de klassieker van de nouvelle vague Les quatre cents coups (1959) van François Truffaut. Maar ook met een immens populaire nieuwe film in de traditie van dat neorealistische filmen die al sinds juli in de Nederlandse filmtheaters draait: het in Cannes met de grote juryprijs bekroonde Le gamin au vélo van de gebroeders Dardenne. Het zijn in wezen allemaal coming-of-agefilms. Films over jongetjes die nog net geen mannen zijn, maar wel al helemaal alleen op de wereld, omdat hun ouders ze niet kunnen of willen verzorgen.

De film introduceert het jongetje Billy op een kruispunt in zijn leven. Over een paar weken zal hij van school af moeten om te gaan werken. Liever niet in de mijnen, zoals zijn broer. Maar wat dan wel? Dat weet hij ook niet. Hij brengt die laatste weken door met het trainen van een torenvalk.

Was dat in elke Amerikaanse film een loodzwaar symbool geworden voor een jongetje dat zelf ook vleugels krijgt en in staat is om zonder riem te vliegen, Loach projecteert er hooguit de verstoorde verhouding van het kind met zijn moeder op. Kes is teder in zijn observaties, en wreed in zijn conclusies over de plek van de mens in de Engelse maatschappij.

Dana Linssen