Ierlands dubbele gezicht: groeien én krimpen

Ierland zakte door de kredietcrisis van 2008 diep weg. Dankzij drastische saneringen krabbelt de economie langzaam op, maar de Ieren merken daar zelf nog weinig van. De koopkracht trekt niet aan en de werkloosheid neemt niet af. Bovendien komen er nieuwe bezuinigingen aan. „Het is duizend keer erger dan in de jaren tachtig.”

De jongste cijfers van het Ierse bureau voor de statistiek werden vrijdag door staatssecretaris van Handel Richard Bruton onmiddellijk doorgemaild: „Export in eerste acht maanden van 2011 gestegen met 4 procent. Handelsoverschot in september met 11 procent gegroeid naar ruim 4 miljard euro.”

En in de laatste alinea van de mail: „Deze cijfers volgen op de gegevens van Eurostat, waaruit blijkt dat in de periode januari – augustus Ierland in absolute termen het grootste handelsoverschot heeft na Duitsland en (maar met een zeer klein verschil) Nederland. Het is opvallend dat veel van de grotere landen kampen met zeer substantiële tekorten.”

Het gaat langzaam beter met Ierland, en de Ieren willen dat laten weten ook. De export stijgt, de economie groeit licht (1,6 procent in het tweede kwartaal). Het Internationaal Monetair Fonds, de Europese Centrale Bank en de Europese Commissie – de ‘trojka’ die Ierland eind vorig jaar per saldo 85 miljard euro noodhulp gaven en onder verscherpt financieel toezicht plaatsten – tonen zich tevreden over de manier waarop de Ieren hun begrotingstekort, dat was opgelopen tot 14,4 procent van het bruto binnenlands product, terugbrengen. De ‘trojka’ verwacht dat het eind dit jaar zal zijn teruggebracht naar 10,6 procent. In 2015 moet het 3 procent zijn.

Er zijn meer gunstige cijfers: buitenlandse investeringen in Ierland groeiden naar 26,3 miljard euro in 2010, een lichte groei ten opzichte van 2009. De Wereldbank plaatste in haar jaarlijkse Doing Business-rapport Ierland op plaats 9 van 183 landen, gerangschikt naar hun ‘klantvriendelijkheid’ voor bedrijven. Ierland was daarmee het hoogst genoteerde land in de eurozone. Uit de jaarlijkse IBM Global Location Trends kwam zelfs naar voren dat Ierland in Europa vorig jaar voor buitenlandse investeerders de belangrijkste bestemming was (afgemeten aan de waarde van de investeringen in het land).

Ook de financiële markten tonen zich tevreden. De rente op staatsobligaties met een looptijd van tien jaar is gedaald naar 8,2 procent. Dat was vorig jaar herfst 14 procent.

„Zelfs in tijden van crisis wordt erkend dat Ierland iets doet aan zijn problemen, en dat aan de voorwaarden van de trojka wordt voldaan”, zegt David Duffy, econoom bij het onafhankelijke Economic and Social Research Institute (ESRI). „Wij nemen onze economie onder handen. Wij gaan de straat niet op.”

Kevin Sherry, directeur International Sales van de overheidsinstelling Enterprise Ireland, die verantwoordelijkheid voor Ierse export, zegt min of meer hetzelfde: „We begrijpen dat we maatregelen moeten nemen om de economie er bovenop te krijgen. Er zijn hier geen rellen zoals in andere landen.”

De gunstige cijfers zijn met name te danken aan de (Amerikaanse) multinationals die in Ierland zijn gevestigd. Voor een groot deel gaat het om virtuele export: socialemediabedrijven als Google, Facebook, LinkedIn, en gamesproducent Electronic Arts hebben hun Europese hoofdkantoor in Ierland. Maar Ierland is ook de grootste exporteur van farmaceutische producten, met dank aan onder meer Pfizer en Johnson & Johnson) en het exporteert nog altijd veel biefstuk en babyvoeding.

Het gaat om „meer dan een plotselinge sprong”, zegt Sherry. Hij heeft het over „aanhoudende groei” en „aanhoudende belangstelling” van het buitenland voor Ierland. Hij leidde vorige week een handelsmissie naar Zuid-Afrika, en was deze maand ook nog in Saoedi-Arabië en Qatar. Daar groeien de telecomsector en financiële dienstverlening, en is interesse in e-learning, waar Ierse bedrijven software voor produceren.

Sherry ziet bovendien interesse van handelspartners om in Ierland te investeren. „Ierland is weer concurrerend”, zegt hij. Dat is volgens hem maar ten dele te danken aan de befaamd lage vennootschapsbelasting (12,5 procent) en de jonge, hoog-opgeleide Engelssprekende bevolking.

Uit cijfers van IDA Ireland, de instantie die verantwoordelijk is voor het aantrekken van buitenlandse investeerders, blijkt bijvoorbeeld dat ‘dankzij’ de crisis de arbeidskosten de afgelopen drie jaar zijn gedaald met 8 procent (en elders in de EU zijn gestegen met gemiddeld 6 procent) en de huisvestingskosten voor bedrijven zijn gedaald. Ierland stond in de top 5 van duurste vestingsplaatsen en staat nu op plek 45.

Maar dit is een verhaal van twee Ierlanden: het Ierland van de export, en het Ierland van de binnenlandse markt – het Ierland van de groei en het Ierland van de krimp.

Want, zegt ook iedereen: „De export is de enige sector die groeit.” Econoom Duffy: „De import is gedaald, de consumptie ook. De werkloosheid is gestegen, de lonen zijn bevroren en er komen nieuwe belastingmaatregelen en overheidsbezuinigingen aan. De Ier voelt niet dat de economie groeit.”

De bezuinigingen van de regering-Kenny, die nodig zijn om te voldoen aan de voorwaarden voor steun van IMF, ECB ‘Brussel’, hakken er diep in. Wie al werk heeft – de werkloosheid steeg van 5,9 een jaar geleden naar ruim 14 procent – werkt vaak korter en krijgt allang geen bonussen meer of geld voor overwerk.

In de bouw en aanverwante sectoren zijn zes van de tien banen verdwenen. Het geld dat aan het eind van de maand over is, wordt gespaard, niet uitgegeven. Het aantal Ieren dat de hypotheek niet meer kan betalen, wordt geschat op 250.000, eenderde van alle huizenbezitters. Het aantal daklozen is gestegen.

Op straat is het te zien. Men kijkt in etalages, maar koopt niet. De marktvrouwen van Moore Street, echte Dubliners, klagen over gebrek aan klandizie. Pas aan het einde van de dag verkopen ze vis en fruit gekocht – dan hebben zij hun prijzen verlaagd, omdat ze het voedsel anders moet weggooien. „Het is duizend keer erger dan in de jaren tachtig”, zegt Bernie Shay (75).

En er zijn ‘hangouderen’ ontstaan: mannen en vrouwen zonder werk die overdag op straat leven. Zoals Jason, die zijn achternaam liever niet geeft. Hij hangt rond bij het kamp van Occupy Dublin dat demonstranten hebben opgeslagen voor de Ierse centrale bank. Jason valt met zijn keurig kort geknipte haar en geschoren kin op tussen de alternatieve scene die het kamp bevolkt.

Jason raakte twee jaar geleden zijn baan als timmerman kwijt. Werk, zegt hij, is er alleen in het buitenland, en dat heeft hij na twee keer Engeland in de jaren tachtig „helemaal gehad”. Het eerste jaar lukte het hem nog wel om rond te komen van wat spaargeld. „Maar het tweede jaar…, laten we zeggen dat het heel stressvol was.”

Jason raakte zijn huis kwijt, woonde in een hostel – „maar welke volwassen man laat zich vertellen hoe laat hij moet gaan slapen?” – en slaapt nu op de bank bij vrienden. „Je probeert te doen alsof er niets aan de hand is.” Om bezig te blijven, heeft hij voor de Occupy-actievoerders net een houten keukentent gebouwd. „Je schaamt je. Zelfs als de deurwaarder op het punt staat aan te kloppen, als iemand je vraagt hoe het gaat, zeg je altijd: ‘Prima’.”

Prima, zeggen ook anderen. Pas afgestudeerd filosofe Rose Deegan heeft al haar spaargeld opgemaakt in Canada, waar banen zouden zijn. Ze woont nu weer thuis en levert haar bijstandsuitkering (100 euro per week) in bij haar moeder. „Ik wil alles wel doen, ik zou zelfs gelukkig worden van een baan bij McDonald’s. Maar die hebben ook geen mensen nodig.”

Docente Aoibheann Brady, eveneens werkloos, zegt: „Dit hele land was tijdens de groeijaren volledig gestoord. Maar we hebben geen appeltje voor de dorst achtergehouden. De overheid niet, de doorsnee Ier ook niet.”

Het probleem is dat de groeiende export zich niet of nauwelijks vertaalt in meer banen. Er worden IT’ers en farmaceuten gezocht, geen bouwvakkers. „Om de werkloosheid te zien dalen, hebben we een groeisector nodig met volume”, zegt econoom Ronnie O’Toole van de National Irish Bank. „De huidige exportsectoren zorgen alleen voor werk voor hoog opgeleide, goed betaalde professionals.”

Uit zijn jongste onderzoek blijkt dat de helft van de ondervraagde 110 multinationals verwacht in het komende jaar meer werknemers nodig te zullen hebben. De vraag is of dat Ieren zullen zijn. De staf van Google bijvoorbeeld bestaat voor 60 procent uit niet-Ieren.

En er kleeft nog een ander minpunt aan een economie die zo afhankelijk is van de export: met exportpartners die vrezen voor een nieuwe recessie, zal die groei afzwakken.

„Hoewel Ierland voldoet aan alle bail out-voorwaarden – langzaam, maar we doen het – wordt dat zeker overschaduwd door ‘daar in Europa’”, zegt econoom Duffy. „Ons herstel hangt samen met de ontwikkelingen in Europa. Als de eurozone in een nieuwe recessie komt, zorgt dat voor nieuwe onzekerheid.” Duffy’s instituut ESRI voorspelde afgelopen zomer een economische groei van 2,3 procent in dit jaar. „Dat zullen we de komende weken naar beneden bijstellen.”

„Wat er in de rest van de wereld gebeurt, raakt ons altijd”, beaamt ook econoom O’Toole. Veertig procent van de Ierse export gaat naar Europa. „Het enige goede nieuws is dat je in een crisis misschien geen nieuwe auto nodig hebt, maar wel je medicijnen.” Hij wil maar zeggen: Duitse autofabrieken zijn kwetsbaarder nu Ieren geen nieuwe auto’s kopen.

Het gekke is dat de zwakke binnenlandse groei zich niet vertaalt in minder consumentenvertrouwen. Dat is in oktober juist gestegen. Duffy wijst onmiddellijk op de mitsen en maren: „Het verbaasde ons ook. We hebben alle cijfers nog eens dubbel gecheckt.” De peiling, vertelt hij, werd genomen vlak nadat de positieve cijfers over het tweede kwartaal bekend werden gemaakt en toen de eurocrisis Italië nog niet had bereikt.

„Bovendien deden we het goed bij de wereldkampioenschappen rugby. Men voelde zich gewoon beter.” Hij lacht. Dat is misschien geen economische reden, maar „de boom in de jaren negentig zou ook zijn begonnen toen Ierland het opeens heel goed deed met voetbal”.

Hij verwacht echter een daling; begin december zal minister van Financiën Michael Noonan de begroting voor 2011 bekend zal maken. Hij zal nog eens 3,8 miljard euro aan belastingverhogingen en bezuinigen aankondigen. Duffy: „Ierland blijft in de nabije toekomst een land van twee snelheden.”

Titia Ketelaar