Gevangen landschap

Alsof je door je vader bent opgetild. Een kind in een menigte die ineens iets ziet waarover hij grotere mensen alleen had horen vertellen. Zo’n gevoel roepen de foto’s op in het vandaag verschenen werk Het Lage Land, een reeks monumentale portretten over Nederland en zijn water, van de Amsterdamse fotograaf Siebe Swart.

Je denkt het Nederlandse landschap wel ongeveer te kennen. Je hebt gestaan voor de drijvende woningen langs de Maas. Gefietst door de veelbesproken Hedwigepolder in Zeeuws-Vlaanderen. Je hebt je aan de Maeslantkering vergaapt en wat kan de Waddenzee toch oneindig mooi zijn. Maar nooit kreeg je als bezoeker de kans om de situatie in ogenschouw te nemen vanuit een tamelijk ideaal perspectief, het perspectief dat Siebe Swart biedt met luchtfoto’s die alle vanuit een helikopter zijn genomen. Een helikopter kan soepel manoeuvreren en zwenken om het standpunt te verschaffen dat Swart voor ogen stond. Bijvoorbeeld om in één beeld te laten zien hoe de stormvloedkering in de Oosterschelde, volgens Swart „het meest indrukwekkende onderdeel van de Deltawerken”, op het machtige water ligt, drie zeegaten en twee eilanden omspannend. Swart: „Het enige wat je als fotograaf bij luchtfoto’s zelf kunt bepalen, is het standpunt dat je inneemt.”

Zo glijden de Nederlandse waterpartijen in 56 foto’s van groot formaat voorbij. Swart toont in zijn boek niet zozeer het water zelf als wel het ingrijpen door de mens. „Je zou kunnen zeggen dat ik houd van hoe het landschap is vormgegeven”, zegt hij in de inleiding. Niet de natuur interesseert hem, maar de hand van de mens in die natuur en de spanning die dat oproept. Zelf is hij erg te spreken over een foto van het Verdronken Land van Zuid-Beveland, ontstaan in de zestiende eeuw. Je ziet de ogenschijnlijk onaandoenlijke, wit uitgeslagen kreken, maar ook nietige werkzaamheden aan een dijk, alsmede de vergane steigers van een oud haventje, het haventje van Rattekaai. De omslag van het boek is een foto die als het ware een cadeau van het land aan de fotograaf is geweest: een landschap bij Tholen dat veel weg heeft van de plattegrond van Nederland als geheel.

Ja, er zit iets intrigerends in deze foto’s. Swart zelf rept van de „dreiging” die van het water uitgaat. De foto’s laten als het ware de tegenaanval zien. Het perspectief van de fotograaf is offensief; Swart nadert vanuit de helikopter het tafereel alsof hij op het punt staat dit landschap dan weliswaar niet te vernietigen, zoals militaire helikopters die een punt in het landschap opblazen, maar toch in elk geval gevangen te nemen. Het lijkt alsof je dit landschap naar believen zou kunnen veranderen. De golven die onschuldig op de Hondsbossche Zeewering af rollen, maar ook over de grote armen van de Maeslantkering. Alsof je de schepen van de IJssel kunt oppakken en elders neerzetten, de Deltawerken een kwartslag zou kunnen draaien. Swart: „Door het standpunt dat ik kies, zie je hoe kwetsbaar het door mensen gemaakte landschap is.”

Arjen Schreuder

Siebe Swart: Het Lage Land. Uitg. Erven de Toekomst, 64 blz, 44 euro. Vanaf 16 december zijn de foto’s te zien in Huis Marseille - Museum voor fotografie in Amsterdam.