Duivelsvriendin

Het is zeker niet de beste documentaire op het IDFA in Amsterdam, maar wel een van de ongewoonste: Karen Blixen Behind Her Mask.

Karen Blixen (1885-1962) was de Deense schrijfster die onder het pseudoniem Isak Dinesen wereldberoemd werd met haar semi-autobiografische boek Out of Africa over haar verblijf in Kenia. Zij schreef het boek in de jaren dertig nadat zij naar Denemarken was teruggekeerd. Haar leven tot haar dood in Denemarken is onderbelicht in vergelijking met de periode in Kenia. Toch wordt juist in deze periode de raadselachtigheid van deze bijzondere vrouw zichtbaar.

De film is gemaakt door Morten Henriksen, de zoon van de 89-jarige literatuurprofessor Aage Henriksen. Toen Morten nog klein was, vertelde zijn vader hem wonderlijke verhalen over de vriendschap die hij als 31-jarige man met de 66-jarige schrijfster begon. Maar als Morten volwassen is, kost het hem veel moeite zijn vader tot een terugblik te bewegen. „Hij heeft het zeventien keer afgehouden en de achttiende keer accepteerde hij het bijna”, zei Morten met een lachje in een toelichting tegen het IDFA-publiek

Naar het resultaat heb ik met grote ogen zitten kijken, ook omdat mijn eigen aanleg voor het occulte minimaal is. Juist dat occulte was de essentie van de vriendschappen die Karen Blixen in haar Deense jaren met een aantal jonge intellectuelen sloot. Het mondde soms uit in een soort pact, een mystiek verbond waarin eeuwige trouw werd gezworen.

In de film legt de oude Henriksen uit hoe diep dit mysticisme in Blixen verankerd was. Zij beschouwde zichzelf als een ‘vriend van de duivel’, iemand die een verbond met de duivel had gesloten. Ooit had zij haar ziel aan de duivel verpand in ruil voor de gave van de vertelkunst en nu nam zij zelf de rol van de duivel over in het contact met haar jonge vrienden.

Die vriendschappen waren platonisch, al was er wel een vage erotische onderstroom. Karen Blixen, door haar ex-man besmet met syfilis, was in het tweede deel van haar leven niet meer in staat tot geslachtsgemeenschap. Maar ze kon en wilde nog wel graag verliefd worden, bijvoorbeeld op Thorkild Bjørnvig, een jonge dichter die amper genoemd wordt in de film, maar die meer voor haar betekend heeft dan Henriksen. Bjørnvig heeft later ook een boek over hun vriendschap geschreven: The Pact.

Juist toen de relatie met Bjørnvig ten einde liep, leerde Blixen Henriksen kennen. Hun ervaringen met haar zijn vrijwel identiek. Zij was een dominante persoonlijkheid en wist de jonge mannen in haar occulte ban te krijgen. Ze nodigde hen uit op haar landgoed voor lange logeerpartijen, waar veel over literatuur en mystieke zaken gesproken werd. Beide mannen waren getrouwd, wat volgens Blixen slecht was voor hun artistieke aspiraties. Ze moedigde hen daarom aan tot buitenechtelijke relaties – tot woede van de thuiszittende eega’s.

Voor Henriksen, is mijn indruk, voelde Blixen meer vriendschap dan liefde. Bij hem was het misschien andersom. In de film vertelt hij zijn zoon hoe hij op hoge leeftijd droomt dat ze elkaar kussen. En dan, vraagt de zoon. Dat zeg ik niet, zegt de vader. Wel vertelt hij hoe Blixen op haar sterfbed nog een halswervel bij hem verschoof. Daar zat de duivel achter, geloof ik. Bjørnvig had ze ook al gewaarschuwd dat ze hem na haar dood in de gaten zou houden.

Ach, het is weer eens wat anders dan Simon Vestdijk en zijn hospita in Doorn.