De dilemma's van een hulporganisatie

Hoe ver ga je mee met machthebbers om slachtoffers te helpen?

Artsen Zonder Grenzen geeft openheid. ‘De neutrale hulpverlener bestaat niet.’

De hulporganisatie Artsen Zonder Grenzen heeft vaak concessies gedaan aan haar eigen principes bij haar werk in conflictgebieden. Onafhankelijkheid en openheid werden opgeofferd om toch medische hulp te kunnen bieden.

Dat staat in het boek Humanitarian Negotiations Revealed, dat de organisatie gisteren in Londen presenteerde. In het boek biedt Artsen Zonder Grenzen alsnog de openheid die soms wordt opgeofferd om te kunnen werken. De organisatie inventariseert de morele dilemma’s waar haar medewerkers zich in twaalf conflictgebieden voor gesteld zagen. Daarbij spaart ze zichzelf niet.

„Het boek komt voort uit een aantal pijnlijk ervaringen”, vertelt Arjan Hehenkamp, directeur van Artsen Zonder Grenzen in Nederland. „We zijn Soedan uitgegooid. In Somalië en Afghanistan is een aantal medewerkers omgekomen. En in Jemen en Sri Lanka konden we alleen blijven werken als we bepaalde informatie niet naar buiten brachten.

„Compromissen, concessies en pijnlijke keuzes zijn onderdeel van ons werk. Dit boek beschrijft eerlijk hoe we tot die keuzes zijn gekomen en trekt lessen voor de toekomst. Dat doen we in alle openheid om aan de buitenwereld te laten zien dat het romantische beeld van de neutrale hulpverlener niet bestaat.”

Bent u niet bang dat het boek de scepsis over ontwikkelingshulp voedt?

„Het risico bestaat dat het vertrouwen in hulp hierdoor verder afneemt. Maar wij vinden dat het vertrouwen juist gebaat is bij eerlijkheid. We organiseren jaarlijks een bijeenkomst met onze donateurs, waarbij we ze een aantal dilemma’s voorleggen. Is het belangrijker dat we 10.000 aidspatiënten in Birma helpen dan dat we ons kritisch uitspreken over het regime? Als je je niet wil blootstellen aan dit soort keuzes, dan moet je niet in dit soort landen gaan werken.”

Wat was de moeilijkste keuze?

„In Nigeria hebben we een meningitiscampagne opgezet, die gedeeltelijk was gemotiveerd om betere relaties met de overheid te krijgen. Dit is een discutabele beslissing, die vraagtekens zet bij het nut van een medische actie. We zijn een principiële organisatie, maar we weten ook dat je die principes niet absoluut moet naleven, want dan kun je nergens meer werken. Uiteindelijk is medische hulp belangrijker dan principes.”

Waar ligt de grens?

„Pijnlijke concessies zijn een wezenlijk onderdeel van ons werk in conflictgebieden. De vraag is: hoe ver ga je? De grens ligt op het punt dat een compromis de situatie voor patiënten erger maakt. Of als je jezelf en je principes totaal verloochent.”

Is die grens wel eens overschreden?

„In Sri Lanka wilden we hulp bieden in een regeringskamp voor vluchtelingen uit Tamilgebied. Om toegang te krijgen, moesten we een geheimhoudingscontract tekenen. De nood bleek echter niet zo hoog in het kamp. We hadden dus een concessie gedaan, zonder dat die noodzakelijk was. Binnen de organisatie vinden veel mensen dat we de verkeerde beslissing hebben genomen.”

In Somalië betalen jullie belasting aan de terreurbeweging Al-Shabaab?

„We betalen voor diensten, zoals de ontvangst van een truck. Lokale medewerkers moeten 5 procent van hun salaris inleveren.

„Onze opstelling is nu: we betalen overal belasting, maar dat moet wel proportioneel blijven. Vorig jaar wilde Al-Shabaab de belasting verhogen van 5 naar 15 procent. Dat hebben we geweigerd.”