Herculestaak voor nieuwe leider Spanje

De eurocrisis heeft nu ook in Spanje de politieke verhoudingen grondig veranderd. De Partido Popular van de nieuwe premier Mariano Rajoy heeft de absolute meerderheid – en weinig keus.

Elders in Zuid-Europa bracht de eurocrisis ‘technocraten’ aan de macht. In Spanje treedt Mariano Rajoy als premier aan na een ouderwetse stembusgang. Maar de crisis in zijn land is er niet minder ingrijpend om.

Spanje staat op een „kruispunt”, zei Rajoy gisteren. Een kruispunt dat „de toekomst van ons grootse land zal bepalen, niet alleen in de komende jaren, maar ook in de volgende decennia”. Rajoys agenda is vol en zwaar. Spanjes economische problemen en de toekomst van de euro prijken bovenaan de to do-lijst. Maar dat is nog lang niet alles.

Bezuinigen

Vertrekkend premier Zapatero was parlementair al te verzwakt om nog een begroting voor 2012 op te stellen. Deze moeilijke taak is nu aan Rajoy. Volgens een afspraak met de Europese Unie moet Madrid dit jaar afsluiten met een tekort van 6 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Dit cijfer lijkt nu tussen de 7 à 8 procent uit te komen. Rajoy wil de afspraken met Brussel koste wat kost nakomen. In 2012 zal hij minstens 20 miljard euro extra moeten bezuinigen.

Rajoy beloofde tijdens de campagne niet in zorg en onderwijs te snijden. Ook bezwoer hij de belastingen niet te verhogen – en die voor kleine ondernemers en zelfstandigen zelfs te verlagen. Volgens Rajoy valt er met een slanker en efficiënter overheidsapparaat veel winst te behalen. Maar dit levert niet genoeg op, stellen experts. Rajoy zal ook moeten snijden in de verzorgingsstaat. De kosten hiervan lopen snel op en vormen ruim driekwart van de overheidsuitgaven. Dit terwijl belastinginkomsten door de crisis zijn gekelderd.

Deze scheefgroei treft nu vooral de zeventien autonome regio’s, die verantwoordelijk zijn voor zorg en onderwijs. Rajoy zal hen meer begrotingsdiscipline moeten opleggen en zo de sluipende decentralisatie van de afgelopen decennia moeten terugdraaien. In de meeste regio’s regeren partijgenoten, met wie hij nu harde botsingen riskeert.

Banen creëren

Om de werkloosheid van 21,6 procent te bestrijden, wil Rajoy de starre arbeidsmarkt hervormen. Maar maatregelen op dit terrein liggen politiek en maatschappelijk zeer gevoelig.

Rajoy wil bedrijven meer mogelijkheden geven hun eigen arbeidsovereenkomsten op te stellen, los van cao’s die in Spanje traditioneel per regio of sector worden afgesloten. Maar dit idee raakt direct aan het bestaansrecht van de vakbonden. Tegen de socialist Zapatero vonden de bonden het moeilijk demonstreren, maar bij de rechtse Rajoy zullen ze die remming minder voelen.

Om de enorme jeugdwerkloosheid van 46 procent te bestrijden, moet de rechtsongelijkheid tussen tijdelijke en vaste werknemers kleiner worden. Ouderen met vaste contracten genieten vrijwel absolute baanzekerheid, terwijl jongeren met flexcontracten veel makkelijker op straat staan. Jongeren willen graag meer rechten, maar ook weer niet ten koste van oudere familieleden, die in deze crisistijd hun belangrijkste vangnet vormen.

Banken aanpakken

Het werkelijke probleem van Spanje is niet de staatsschuld. Deze stijgt weliswaar snel, maar is met 63 procent van het bbp altijd nog lager dan die van bijvoorbeeld Frankrijk en Duitsland. De private schuldenlast (170 procent van het bbp) is daarentegen verontrustend hoog. Deze schulden, die burgers, banken en bedrijven overhielden na het uiteenspatten van de vastgoedzeepbel in 2008, scheppen onzekerheid over de Spaanse financiële sector. Daardoor ontstaat weer paniek over de overheidsfinanciën.

Rajoy wil snel het vertrouwen in de banken herstellen. De afgelopen vier jaar weigerden zij hun verliezen na het instorten van de huizenmarkt volledig onder ogen te zien. Gevolg is dat ze nu amper nog terechtkunnen op de kapitaalmarkten. Dit leidt tot kredietschaarste, die de Spaanse economie steeds meer verstikt.

Rajoy pleit ervoor banken te dwingen hun vastgoedverliezen voor marktprijzen af te schrijven. Sommigen zullen hierbij staatssteun nodig hebben, of eventueel leningen uit het euronoodfonds. Banken zullen zich verzetten, maar doormodderen lijkt geen optie.

Europees vertrouwen herstellen

Mariano Rajoy zal pas 19 of 20 december aantreden als premier, maar de financiële markten lijken Spanje die tijd niet te gunnen. Rajoy zal daarom ook in de komende weken al enkele uitvoerende taken op zich nemen, heeft hij afgesproken met vertrekkend premier Zapatero. De top van Europese regeringsleiders van 9 december zal echter nog bijgewoond worden door Zapatero. De vraag is of Rajoy op korte termijn afreist naar Berlijn, Brussel en Parijs, zoals de werkgeverskoepel donderdag bepleitte. Het afleggen van buitenlandse kennismakingsbezoeken is in Spanje niet gebruikelijk voor een premier die nog niet in functie is.

Rajoy is wel aanwezig op een de facto Eurotop, de jaarvergadering van conservatieve Europese partijen, op 7 december in Marseille. Hier kan hij al overleggen met toekomstige collega’s, onder wie Nicolas Sarkozy. Ook Angela Merkel is uitgenodigd.

Politieke hervormingen

In de afgelopen decennia slokten de twee grote partijen (PP en PSOE) een steeds groter aandeel van de stemmen op. Dit jaar stokte die trend abrupt. Vooral de socialistische PSOE haalde gisteren een historisch slecht resultaat. Zij verloor 4,2 miljoen kiezers. Maar de PP won er ‘slechts’ een half miljoen bij. Ruim een kwart van de kiezers stemde niet op de twee grote partijen, maar op ultralinks, de jonge liberale partij UPyD, regionationalisten in Catalonië en Baskenland en enkele splinterpartijen. Ook de blanco en ongeldige stem was populair.

Het politieke landschap versnippert. De crisis legt daarmee ook institutionele spanningen bloot. De huidige kieswet bevoordeelt de twee grote partijen, terwijl hun dominantie door steeds meer kiezers als verlammend wordt ervaren. De jongerenbeweging die half mei opstond en pleinen bezette, verwoordde deze klacht. Rajoy kan zijn belofte dat hij een ‘bindende’ premier wil zijn, waarmaken door met politieke hervormingsvoorstellen te komen.

Baskische vrede

De verkiezingen van gisteren waren de eerste zonder de dreiging van ETA. De Baskische terreurgroepering maakte vorige maand bekend haar gewelddadige strijd definitief te staken. Het is aan Rajoy hier een antwoord op te formuleren. Hij eist dat de organisatie zich eerst opheft en de wapens inlevert. De ETA lijkt hiertoe bereid te zijn, maar zal in ruil wel een dialoog willen met de regering, eventuele via buitenlandse bemiddelaars. De noodzaak hiertoe is na gisteren alleen maar toegenomen. De radicaal-nationalistische Baskische partij Amaiur, die deels voortkomt uit de politieke tak van de ETA, boekte een groot electoraal succes en haalde zeven zetels in het nationale parlement.

    • Merijn de Waal