Dokter Tulp: ijdel vertoon van kundigheid, geen lesmateriaal

De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp, die de nog jonge Rembrandt vastlegde in 1632, is het beroemdste voorbeeld geworden. Volgens kunsthistoricus Norbert Middelkoop gaat het om een echt Nederlands genre schilderijen, maar moeten we er geen snapshots in zien. Middelkoop (1961) is conservator schilderijen, tekeningen en prenten van het Amsterdam Museum.

Werden er in de zeventiende eeuw veel anatomische lessen gegeven?

„In Amsterdam mocht er van het chirurgijnsgilde maar één openbare les per jaar gegeven worden. Het bleven toch gewone schepselen die gingen snijden in Gods schepping, en dat gaf een ongemakkelijk gevoel. De praelector, de doctor die de les leidde, begon dus met een lofzang op de schepping. Het lijk was van een misdadiger; diens ziel was toch al verloren. Er golden allerlei regels, zoals een verbod voor het publiek om te lachen of lichaamsdelen te ontvreemden.

„Maar de hang naar kennisvermeerdering had het wel gewonnen. In de zestiende eeuw had de wereldberoemde anatoom Vesalius voor een enorme sprong gezorgd. Hij was de eerste die zélf sneed, daarvoor lieten dokters vanaf hun katheder het vuile snijwerk altijd over aan de prosector. Nicolaes Tulp was overigens een leerling van Pieter Pauw, die zelf bij Vesalius in de leer was geweest.”

Vallen er inderdaad lessen te leren uit de schilderijen?

„Nou, het zijn geen illustraties bij een medische verhandeling. Wat je ziet bij dokter Tulp, de opengewerkte arm, schijnt anatomisch niet helemaal te kloppen. Illustraties bestonden wel, sinds Vesalius zijn zeven boeken over de bouw van het menselijk lichaam uitbracht, maar de schilderijen met anatomische lessen zijn vooral groepsportretten. En ik denk dat het genre in Amsterdam kon ontstaan omdat daar al een rijke traditie van schuttersstukken bestond. De oudste anatomische les, uit 1603, lijkt dan ook net een schuttersmaaltijd, alleen ligt er een lijk op tafel.

„Amsterdam is de grootste leverancier, maar er zijn ook vier anatomische lessen in Delft geschilderd. In Amsterdam zie je steeds meesterchirurgijns naast de praelector afgebeeld. Op de Delftse doeken staan ook doctoren en hoge heren van het stadhuis. Vergeet niet, je moest betalen voor je portret. Tussen de 60 en 100 gulden. Echt een flink bedrag. Er moest een goede aanleiding zijn.”

Wat kon dat zijn?

„Een nieuw gildebestuur, maar ook dat er een nieuw anatomisch theatertje was getimmerd in de oude Waag bijvoorbeeld. Ruimte aan de muur was een groot punt. Cornelis Troost kon een enorm portret maken met de anatomische les van prof. Röell, want na een brand was er weer plaats in de gildekamer.”

Zaten er nog boodschappen in de schilderijen?

„Dokter Deijman liet zich afbeelden tijdens een hersenobductie. Kijk eens hoe knap, is het idee dan. En Frederik Ruysch, de man van de collectie preparaten waar zelfs tsaar Peter de Grote op afkwam, liet zich vastleggen met een dode baby. Hij was vroedmeester en zo propageerde hij zijn onderricht aan de vroedvrouwen.”

Liesbeth Koenen

Woensdag 23 november spreekt drs. Norbert Middelkoop over De anatomische les in de Nederlandse schilderkunst, 16.00 uur. Museum Boerhaave, Lange St. Agnietenstraat 10, Leiden. Toegang: gratis.

    • Liesbeth Koenen