...wel na-angst, stress en ziektes

Geneeskunde Het stankincident in Abidjan door Probo Koala-afval doet denken aan de Bijlmerramp. Die leidde ook tot veel gezondheidsklachten, door angst en stress.

A child whose body is covered in lesions is pictured on September 29, 2008 in Abidjan. According to the child's parents, the skin condition is a result of toxic waste dumped in August 2006 in different parts of Abidjan. The trial of 12 people charged with involvement in the 2006 toxic waste pollution scandal in the Ivory Coast is set to go ahead on September 29, according to court documents. The 12 are charged with "poisoning or complicity to poison" in the illicit dumping of 500 tonnes of caustic soda and petroleum residues across more than a dozen open-air rubbish tips around the commercial capital Abidjan. AFP PHOTO / ISSOUF SANOGO AFP

Blootstelling aan de stinkende dampen uit het afval van de Probo Koala heeft volgens Europese wetenschappers en technici in analyses van 2009 slechts ‘griepachtige verschijnselen van voorbijgaande aard’ opgeleverd. De ‘lokale autoriteiten’ in Ivoorkust menen dat er 17 doden zijn gevallen en veel gewonden. Vast staat dat heel veel Ivorianen zich lange tijd ziek hebben gevoeld door het stankincident. Na de posttraumatische stress die de stank zeker zal hebben opgeroepen, bleven angst en onzekerheid de gezondheid beïnvloeden.

Wie er oog voor heeft ziet treffende parallellen tussen het dumpen van het gevaarlijke en stinkende afval in Abidjan en het neerstorten van een Boeing-vrachtvliegtuig van El Al op flats in de Bijlmermeer. De Bijlmerramp van 4 oktober 1992 kostte 43 mensen het leven en heeft bij een veelvoud daarvan langdurige gezondheidsklachten opgeleverd. Eerst waren er de posttraumatische stress en de verwerking van het verdriet over verlies van vrienden en verwanten, en de veilige woning. Daarna kwam weer de knagende angst en onzekerheid: heb ik gevaarlijke stoffen ingeademd? Kan ik daar kanker of een chronische ziekte van krijgen?

Een vergelijking van de calamiteiten laat zien hoe makkelijk die angst ontstaat. In Abidjan waren er de vreemde, onbekende geur, de lokale media die er onmiddellijk groot gevaar aan toeschreven, en het advies van de overheid om zo snel mogelijk hulp te zoeken in een ziekenhuis. Vervolgens het hardnekkig zwijgen van Trafigura over de ware aard van het afval, de Westerse actievoerders die al evenzeer benadrukten hoe giftig het afval was en dan de politici die zich – op grote afstand van de ramp – bij dat oordeel aansloten. Tenslotte de letselschadeadvocaten die van deur tot deur trokken om ‘slachtoffers’ op te sporen.

Ook in de Bijlmer bestond lange tijd onzekerheid over de lading van het verongelukte vliegtuig. Eerst werd die door El Al als ‘bloemen en parfum’ beschreven. Toen kwam er een lijst die bij lange na niet volledig en vooral zeer onbegrijpelijk was. Opeens bleken ook militaire goederen aan boord te zijn geweest. Ondertussen kwam een geruchtenstroom op gang over mannen in witte pakken en geheimzinnige Israëlische acties. De na-angst nam plotseling flink toe toen een jaar na de crash bekend werd dat er verarmd uranium in het vliegtuig had gezeten. In heel veel vliegtuigen is verarmd uranium in de vorm van balansgewichten opgenomen. Maar verarmd uranium (depleted uranium), dat veel in zware munitie wordt toegepast, was net in zeer ongunstig licht komen te staan als mogelijke veroorzaker van het Golfoorlogsyndroom. Journalisten en actiegroepen hebben de gevaren ervan soms op grond van zelf betaald onderzoek zwaar aangezet. Een enkele lokale huisarts meldde bovendien een opvallende toename aan misgeboorten en kankergevallen. De ontwikkeling is in 2001 beschreven in de Journal of Hazardous Materials door Arjen Boin en collega’s, destijds verbonden aan de universiteit Leiden. Hoe beheers je na-angst en onzekerheid na zo’n groot vliegtuigongeluk, was hun onderwerp.

In het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (4 juni 2005) onderzocht AMC-hoogleraar en bedrijfsarts Frank van Dijk ongeveer hetzelfde. De voornaamste uitkomst van de analyses is, heel kort samengevat, dat daarin bijna niet sturend is op te treden. Tegen de onrust die wordt verspreid door betrokken, goed bedoelende maar slecht geïnformeerde journalisten, politici en actiegroepen valt bijna niet op te boksen. Van eminent belang is dat er vertrouwen in de overheid blijft bestaan en juist dat nam de parlementaire enquête over de Bijlmerramp (1998/1999) weg. Opeens werden allerlei bestuurders als incompetent te kijk gezet. In het politiek verscheurde Ivoorkust was het vertrouwen in de overheid sowieso niet groot.

Grootschalig onderzoek neemt de angst niet weg. Toen na de Bijlmerenquête (waaraan al een uitputtend bevolkingsonderzoek was voorafgegaan) tot wéér een gezondheidsonderzoek werd besloten, namen verontrusting en klachten alleen maar toe. Nieuwe aanwijzingen voor een rol van toxische stoffen werden niet gevonden. En wordt, zoals in Abidjan en de Bijlmer, grond afgegraven om alle resten onbekende chemicaliën voorgoed te verwijderen, dan versterkt dat de indruk dat die chemicaliën heel gevaarlijk waren.

De les van de Bijlmer was: doe het gezondheidsonderzoek uitgebreid en zo snel mogelijk na de ramp. Reken er niet op dat verontrustende berichtgeving in de media vanzelf droogvalt. Regel een team dat verkeerde informatie kan weerleggen. Het snelst droogt een geruchtenstroom op door concurrerende rampspoed. In Ivoorkust vervulde de recente bloedige burgeroorlog die rol; in Nederland misschien de Enschedese vuurwerkramp (2000). Daar kwam wél snel gezondheidsonderzoek. Het is overigens opmerkelijk hoe weinig na-angst de vuurwerkramp opleverde, terwijl ook toen allerlei zwaveloxiden, stikstofoxiden en vervluchtigde zware metalen moeten zijn ingeademd. Maar die pittige mix kent de Nederlander van oudejaarsavond. Hij verwacht er geen enkele gezondheidsschade van.

    • Karel Knip