Moois uit de pers, met blote meisjes beschreven

De lithografie is nog niet verdrongen door de digitale revolutie, zo blijkt uit twee exposities. Maar welke letters moeten er op het drukwerk staan? Een koele letter of juist een zwierige en zwoele?

Letters kunnen dansen over het papier, ze kunnen scherp in het gelid staan. Zelfs kunnen ze gevormd zijn uit gefotografeerde, blote meisjes die met hun figuur de zinnelijkheid van een sierletter uitstralen. De tentoonstelling Grafisch Geluk. 100 Jaar Grafische Vormgeving NL in Museum Hilversum biedt op drie verdiepingen een prachtig overzicht van de hoogstaande kwaliteit van Nederlandse ontwerpers en typografen. De expositie bestaat uit affiches bestemd voor politieke, culturele of reclamedoeleinden, boekomslagen en ander drukwerk.

Het feestelijke woord „geluk” uit de titel is goed gekozen. De rijkdom aan lettersoorten is overweldigend. De wanden van het museum zijn flink vol gehangen. Dansen doen de sierlijke letters op het affiche dat Martinus ten Harmsen van der Beek in 1937 ontwierp met als onderwerp Dansen in Hamdorff, Laren. The Ramblers Spelen. Hotel Hamdorff was een bekende kunstenaarssociëteit. Op het affiche staat een swingende saxofonist. Zo’n dertig jaar later ontwierp Wim Crouwel voor verschillende musea strakke geometrische letters ontdaan van elke versiering. Hij noemde zijn experiment New Alphabet (1967). En dan is er het befaamde Blote meisjes alfabet (1970) van grafisch ontwerper Anthon Beeke, die reageert op het koele letterontwerp van Crouwel. Beeke benadrukt juist de sensuele weelde van de klassieke schreefletter.

Op een afbeelding is te zien dat de meisjes zelfs de firmanaam van Steendrukkerij de Jong & Co vormen. Hiermee zijn we aangekomen bij de inspiratiebron van de tentoonstelling. De honderden geëxposeerde affiches werden vervaardigd door deze drukkerij uit Hilversum die floreerde tussen 1911 en 1994. Toonaangevende ontwerpers, onder wie Dick Bruna, Crouwel, Dick Elffers en Willem Sandberg, kregen van het bedrijf alle kans te experimenteren met druktechnieken. De Jong & Co zette zowel ambachtelijk als artistiek hoog in. Een voorbeeld daarvan zijn de befaamde Kwadraat-Bladen die vanaf 1955 als relatiegeschenk werden uitgegeven. In opmerkelijke vierkante vorm van 25 × 25 cm toonden deze uitgaven de pure schoonheid van een letter, van een architectonisch ontwerp of een muzikale partituur. De drukkerij kreeg zelfs Marc Chagall zover het aan hem gewijde Kwadraat-Blad te illustreren.

De tentoonstelling markeert een herleefde belangstelling voor het ambacht van de lithografie, ofwel steendruk. In het Nederlands Steendrukmuseum in Valkenswaard is een permanente tentoonstelling gewijd aan deze druktechnische erfenis. Het recentelijk verschenen, rijk geïllustreerde boekwerk over dit museum beschrijft de ontwikkeling van de steendrukkunst in Nederland. Designjournalist Bas van Lier schreef voor Grafisch Geluk de zorgvuldig gedocumenteerde catalogus, oogstrelend vormgegeven door studio Trapped in Suburbia.

De tentoonstelling reikt verder dan letters alleen. Ontwerpers als Jaap Drupsteen en Frans Schupp zijn verantwoordelijk voor de huisstijl van respectievelijk de VPRO en de KRO. Drupsteen bedacht het VPRO-logo met de vloeiende, voorwaarts gerichte lijnen. Ook de zwemmende vis in het aquarium in de vorm van VPRO-letters is van zijn hand. Televisiebeelden ervaren we als vanzelfsprekend. Nu zien we dat achter elk beeld een overdachte en beredeneerde vormgeving schuilgaat. Dat maakt het bekende bijzonder.

Zo verrijkten in de jaren zeventig de affiches van Gielijn Escher het Amsterdamse straatbeeld. Voor het Shaffy Theater en Festival of Fools ontwierp hij onweerstaanbaar mooie, heldere afbeeldingen met stralende sterren of een lichtende maan tegen een donkere achtergrond. De digitale revolutie heeft de lithografie niet verdrongen, zoals blijkt uit de presentatie van de nieuwste lichting ontwerpers, onder wie René Knip, Niessen & de Vries en Job Wouters. Zij laten zich inspireren door de ontwerpen die bij De Jong & Co van de steendrukpersen rolden. Sommigen keren zelfs terug tot het traditionele ambacht. Het ontwerpersduo Niessen & de Vries sluit aan bij de traditie van de jaren zestig en zeventig: letters geplaatst in een compositie van heldere kleuren en krachtige vormen. Affiches die meteen de aandacht trekken. En daar zijn ze voor bedoeld.

Grafisch Geluk. 100 Jaar Grafische Vormgeving NL. Museum Hilversum. T/m 5 februari. Nederlands Steendrukmuseum, Valkenswaard. Inl: www.museumhilversum.nl en www.steendrukmuseum.nl ****

    • Kester Freriks