Het bruine achter land

Sympathisanten van de extreem-rechtse NPD blijken verantwoordelijk voor een golf van rechts geweld in Duitsland. In Mecklenburg-Vorpommern is de aanhang van ‘de partij van de neonazi’s’ het grootst. ‘Wat heeft de zittende politiek ons te bieden? Geen werk, in elk geval.’

Aerial view of a house in Zwickau, eastern germany, that was set on fire and exploded a week ago photographed Sunday Nov. 13, 2011. German police on Sunday arrested a suspected accomplice of a group of far-right extremists who are believed to be responsible for killing 10 people, prosecutors said. Two of the other group members are dead while the third turned herself in to police after setting this house on fire. The suspect, identified only as Holger G. in line with German privacy laws, is believed to have helped the group's other three known members by providing them with documents and vehicles The group is suspected of having murdered eight people of Turkish origin and one Greek in several German cities between September 2000 and April 2006, as well as killing the police officer in the southwestern city of Heilbronn in April 2007. (AP Photo/dapd/ Uwe Meinhold) AP

In Demmin, een stadje in de Oost-Duitse deelstaat Mecklenburg-Vorpommern, kun je voor weinig geld een woning kopen. Overal staan huizen leeg. In de Goethestrasse biedt makelaar Karhausen Immobilien een „veilingobject” aan, een pand met grauwe gevel en kapotte ramen. Verderop is een warenhuis te huur. In de straat naast de zorgvuldig gerestaureerde Luisentoren raakt een lege flat in verval. De deuren zijn dichtgemetseld; de bewoners weggetrokken.

Geen ongewoon beeld in het oosten van Duitsland. Leegloop, vergrijzing en werkloosheid zetten de toon in de vijf deelstaten die vroeger de DDR vormden. Jonge mensen, vooral gediplomeerde vrouwen, verlaten hun geboortestreek op zoek naar werk en een partner die meer kan bieden dan een uitkering. Onder de achterblijvers zijn relatief veel kansarme jonge mannen, ouderen en werklozen. De officiële werkloosheid in Demmin en omstreken ligt rond de 15 procent. In werkelijkheid heeft meer dan een kwart van de beroepsbevolking geen werk. In deze streken heeft de extreemrechtse Nationaldemokratische Partei Deutschlands haar grootste aanhang. Deze „partij van de neonazi’s” staat opeens volop in de belangstelling, nu gebleken is dat ten minste twee aanhangers jarenlang een rechtse terreur in Duitsland hebben uitgeoefend.

Rechtse terreur

De twee mannen, Uwe Böhnhardt en Uwe Mundlos, pleegden vorige week zelfmoord en lieten een videoboodschap achter. Daarop bekennen ze dat zij sinds 2000 negen allochtone middenstanders en een politieagente hebben vermoord, en verantwoordelijk zijn voor een aanslag met een spijkerbom in een allochtonenwijk in Keulen. Daarbij vielen meer dan twintig gewonden. Het bewijsmateriaal – moordwapens en verklaringen – is zo overtuigend dat weinig twijfel over hun daderschap bestaat.

De morele verontwaardiging in Duitsland is groot. Rechtse terreur in een land met een bruin verleden. En dat terwijl de binnenlandse veiligheidsdienst en de politiek altijd hebben gezegd dat de Bondsrepubliek geen rechts terrorisme kent. Nog in het laatste jaarverslag van de geheime dienst stond met grote stelligheid: „Ook in 2010 konden in Duitsland geen rechts-terroristische structuren worden vastgesteld.”

De Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, heeft veel uit te leggen. De dienst beschikt naar verluidt over tientallen infiltranten in de NPD, maar slaagde er niet in aanhangers Böhnhardt en Mundlos op te sporen en in het oog te houden. „Hebben we ons door vooroordelen laten misleiden?”, vroeg de Duitse president Christian Wulff zich deze week af. Met die zin gaf het staatshoofd de Duitse verlegenheid met het bruine geweld goed weer. Hoezo, geen neonazistische terreur in Duitsland? De werkelijkheid was jarenlang anders. Zoals ook het gevaar van de NPD jarenlang onderschat lijkt.

Omdat er een direct verband bestaat tussen Böhnhardt en Mundlos en de NPD – beiden waren ooit actief in aan de partij gelieerde verbanden in Thüringen – klinkt opnieuw de roep om een NPD-verbod. Begin 2001 probeerde de Duitse regering de partij ook te verbieden. Totdat uit onderzoek bleek dat de geheime dienst de NPD op ruime schaal had geïnfiltreerd. Dat leidde tot een schandaal en het afbreken van een verbodsprocedure.

De poging de partij te verbieden, dreef de NPD in een positie die ze graag inneemt: die van underdog. Boze buitenwereld probeert kleine volkspartij te verbannen. Met die boodschap kon jarenlang stemmenwinst worden geboekt in de deelstaten Saksen en Mecklenburg-Vorpommern, die de partijleiding tot „frontgebied” heeft uitgeroepen.

De NPD, opgericht in 1964, heeft een ideologie waarin nationalisme en revanchisme om voorrang strijden. Het gedachtegoed is gebaseerd op een mix van extreem patriottisme, familiezin en buitenlanderhaat. De partij is anti-Europees en wijst de globalisering af. De leiding heeft de laatste jaren niet zonder succes geprobeerd de NPD te ontdoen van haar neonazistische imago. Kaalgeschoren hoofden, legerlaarzen en hakenkruizen werden in de ban gedaan. De partij moet „een moderner aanzien” krijgen.

Volgens onderzoeker Hajo Funke, verbonden aan de Freie Universität Berlin, is de NPD „haar rol in de speerpuntgebieden Mecklenburg-Vorpommern en Saksen ingrijpend aan het veranderen. Ze wil een beeld van een zorgende organisatie oproepen en zegt met zoveel woorden tegen de kiezers: de politieke klasse heeft jullie in de steek gelaten. Wij nemen het voor jullie op.” De NPD, denkt Funke, is geen eendagsvlieg in de oostelijke deelstaten. „De rechts-radicalen zijn er om te blijven.”

Adolf Hitler

Een nieuwe lichting extreemrechtse politici loopt zich warm. De 40-jarige Holger Apfel, ogenschijnlijk een redelijk man, is net tot voorzitter gekozen. Een vertrouweling is de 37-jarige historicus en politicoloog Jürgen Gansel, parlementariër in Saksen. Hij ziet de „omwenteling waardoor Adolf Hitler aan de macht kwam” als een positief feit in de Duitse geschiedenis. Gansel wil een „nieuwe blik” op de nationaal-socialistische jaren. Enige tijd geleden zei hij tegen deze krant: „Het was niet allemaal zwart-wit. Er zijn grijstinten.”

In Mecklenburg-Vorpommern bleek de NPD bij de deelstaatverkiezingen van twee maanden geleden voor veel mensen een aantrekkelijk alternatief. Ruim veertigduizend kiezers, 6 procent van het totaal, stemden op de neonazi’s. In de kieskring Demmin stemden 2.107 mensen op de NPD, meer dan 10 procent van het lokale electoraat. Op het schiereiland Usedom, bij de grens met Polen, haalde de partij 23 procent.

De neonazi’s hebben vijf zetels in het parlement van Mecklenburg-Vorpommern, „een donkerbruine schandvlek voor de deelstaat” volgens een regionale krant. De NPD denkt daar zelf anders over. Regionaal partijvoorzitter Stefan Köster (37) laat in het geharnaste jargon van zijn beweging weten dat de opdracht na de verkiezingen „unsere Heimat” luidt. Waarmee Köster bedoelt dat Mecklenburg-Vorpommern „gezuiverd dient te worden van alle criminele buitenlanders”, een verkiezingsslogan waarmee zijn partij dit jaar stevig aan de weg timmerde.

Het is moeilijk om mensen te spreken die willen vertellen waarom ze zich aansluiten bij de NPD. In Demmin is Thomas, tot voorkort langdurig werkloos, onder voorwaarde van anonimiteit bereid zijn beweegredenen prijs te geven. Deze krant sprak hem voordat bekend werd dat twee NPD-sympathisanten verantwoordelijk worden gehouden voor een golf van rechts geweld.

„De Kameradschaften van de partij hebben me als enige gesteund in de jaren dat ik werkloos was. M’n baan heb ik te danken aan een NPD’er die ik ontmoette op een bijeenkomst van een Kameradschaft. Wat heeft de zittende politiek ons te bieden? Geen werk, in elk geval. Dat is hier sowieso schaars. Het beetje dat er is, wordt aan Poolse arbeiders gegeven. Als Duitser denk je: zijn wij er te min voor?”

Kleine man

Kameradschaften zijn los georganiseerde groepen rechts-radicalen die onregelmatig bijeenkomen om te feesten, deals te maken en nieuwkomers te werven. Het is geen geheim dat in de meeste Kameradschaften geweld verheerlijkt wordt. Dat is er mede de reden van dat de NPD maar niet afkomt van het beeld van geweldspartij.

Tijdens de laatste verkiezingscampagnes heeft de NPD zich als ‘partij van de kleine man’ weten te presenteren. In steden als Demmin sloeg dat aan. In elk geval bij Thomas. Hij is een van de vele jonge mensen in Mecklenburg-Vorpommern die het succes van extreemrechts mogelijk hebben gemaakt. Uit stembusonderzoek blijkt dat 14 procent van de kiezers onder de dertig jaar op de NPD heeft gestemd. Thomas is een en al enthousiasme. Hij voelt zich aangesproken door partijleuzen als ‘consequent voor het Duitse belang’, ‘loon naar eerlijk werken’ en ‘kinderen beschermen, gezinnen ondersteunen’. De NPD is zijn Heimat geworden, zijn thuis. Thomas is 28 jaar.

    • Joost van der Vaart