Gelukkig(er) werken begint bij jezelf

Werk is meer dan alleen geld verdienen. Mensen ontlenen hun identiteit aan hun baan en een carrièredip maakt diep ongelukkig. Deze maand verschenen twee zelfhulpboeken over gelukkiger werken. Conclusie: de ideale baan bestaat niet. Maar met wat zelfkennis kom je een heel eind.

Onno Hamburger werd doodongelukkig in zijn droombaan. Hij was eind twintig, net afgestudeerd als psycholoog, toen hij als personeelsadviseur op Aruba werd gevraagd. „Wuivende palmen, huis aan zee. Het had alles”, zegt Hamburger (42), surfer en snorkelaar.

Maar zijn uitzicht was leuker dan zijn baan. Hij maakte lange dagen achter de computer. Zijn collega’s waren ongeïnspireerd en gereserveerd. „Wat ik miste, was afwisseling en zingeving. Een nieuwe baan plus een nieuwe omgeving was ook te veel tegelijkertijd voor mij.”

Na twee jaar keerde Hamburger terug naar Nederland. Nu helpt hij andere mensen in hun werk als ‘gelukscoach’. Hij schreef er het boek Gelukkig Werken over, dat deze week is verschenen. Co-auteur is Ad Bergsma, gepromoveerd op geluk en het nut van zelfhulp.

Hoe (on)gelukkig zijn Nederlanders in hun werk? De helft van de werknemers zou achteraf een geheel andere carrière hebben gekozen, meldde vacaturesite JobTrack deze maand op basis van een online enquête onder ruim 28.000 mensen. Tegelijkertijd gaven diezelfde respondenten hun baan gemiddeld het cijfer 7,2: ruim voldoende.

„Het hangt ervan af hoe je het vraagt en aan wie”, zegt Wilmar Schaufeli, hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie in Utrecht. „Hoe globaler je het vraagt, hoe stabieler de arbeidstevredenheid is. Vraag je door, naar bijvoorbeeld de baas of het salaris, dan zijn mensen wat minder tevreden.”

In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2010 van TNO en het CBS gaf driekwart van de 23.000 respondenten aan tevreden te zijn met hun werk – net als in voorgaande jaren. In de afgelopen crisisjaren is het aantal burn-outs iets gestegen (13 procent), maar ook de tevredenheid over het werk en de arbeidsomstandigheden zijn licht gestegen. Schaufeli: „Mogelijk omdat mensen zich meer realiseren dat ze blij mogen zijn met een baan.”

Maar tevredenheid is nog geen geluk, stellen Hamburger en Bergsma in hun boek. „Uit geluk spreekt een hogere ambitie”, zegt Bergsma. „Gelukkig werken is plezieriger werken, je talenten kunnen ontplooien en je werk als zinvol ervaren.”

De sleutel is zelfkennis, zeggen ze. „Leeftijd maakt geen bal uit voor je geluksgevoel. Sekse maakt geen bal uit. Intelligentie een beetje. Geluk wordt voor ongeveer de helft bepaald door je genetische bagage. Als je dat weet en jezelf kent, kun je jezelf beter sturen in je werk. Het gaat om persoonlijk leiderschap: een modeterm die we graag adopteren, omdat we verkocht willen worden.”

Je persoonlijkheid kun je testen met de ‘Grote Vijf’ uit de psychologie, schrijven de auteurs. Hoe scoor je op neuroticisme, extraversie, openheid, vriendelijkheid en zorgvuldigheid? Vervolgens gaat het om bezinning, keuzes maken, je kwaliteiten benutten én oppassen voor de valkuilen. „Ik heb er zelf ervaring mee”, zegt Hamburger: „Hoe leuker je je werk maakt, hoe hoger je de lat legt en hoe meer je gaat werken.”

Disclaimer: verwacht niet dat je zondagnacht niet kan slapen omdat je maandag weer lekker mag werken. „Uiteindelijk is gelukkig werken ook het omarmen van de rottigheden die er altijd en overal zijn”, zegt Bergsma. „ Als het over het geheel maar de moeite waard is.”

De ideale baan bestaat niet, zegt ook Mark van Vuuren, co-auteur van Mooi werk. Naar een betere baan zonder weg te gaan dat begin deze maand is verschenen. Een nuchter ‘praktijkboek’ waarin Van Vuuren (universitair docent organisatiecommunicatie aan de Universiteit Twente) en Luc Dorenbosch (onderzoeker bij TNO) de mythe van de perfecte baan ontzenuwen. „Tegenwoordig wordt er een enorm belang aan werk gehecht”, zegt Van Vuuren. „Dat is de tijdgeest: je bent zelf verantwoordelijk voor je geluk. Je hoort een ideaal leven te leiden. En daar hoort vanzelfsprekend een droombaan bij.”

Je zou van minder overspannen worden. Van Vuuren: „In álle banen zitten uiteindelijk elementen die je niet leuk vindt. Vormen van corvee waar je niet onderuit kunt. Die heeft iedereen. Ze horen erbij.”

Vroeger was werk gewoon werk, zegt hij. Dat kon je leuk vinden of niet, maar je deed het gewoon. Om geld te verdienen en niet te verhongeren. Tegenwoordig is werk veel meer dan dat. „Mensen zochten vroeger naar zingeving bij instanties zoals de kerk, daar is voor sommigen werk voor in de plaats gekomen. Werk is de plek geworden waar ze de ‘zin van het leven’ aan ontleden. Als dat vervolgens tegenvalt, omdat werk nu eenmaal niet altijd even fantastisch is, dan willen ze weg. Naar een andere baan, of een wijngaard in Zuid-Frankrijk.”

En nee, die wijngaard in de Franse zon is natuurlijk ook niet zaligmakend. „Mensen nemen zichzelf mee. Met al hun opgeklopte verwachtingen en valkuilen.”

Wat dan wel de oplossing is voor ontevreden werknemers? Kijk naar wat je wél hebt, adviseert Van Vuuren. „Wij laten zien dat je door middel van het zogeheten jobcrafting binnen je huidige baan genoeg dingen naar je hand kunt zetten. Je hebt invloed, maar je zult eerst moeten uitvinden wáár je invloed op hebt.” Soms is alleen al het benoemen van je onvrede genoeg.

In hun boek noemen de auteurs het voorbeeld van een stadswacht die het tempo van zijn collega’s niet kon bijhouden en doodongelukkig was. Toen hij dit eindelijk opbiechtte, was hun reactie: ‘Had dat eerder gezegd!’ Probleem opgelost. Van Vuuren komt dit soort gedrag vaker tegen in zijn workshops. „Mensen ondernemen niets, maar wachten tot de baas ingrijpt. De manager moet dus bepalen hoe jij weer tevreden wordt. Kom op man, het is jouw baan!”

Mooi werk. Naar een betere baan zonder weg te gaan. Mark van Vuuren en Luc Dorenbosch (€ 24,95) Gelukkig werken. Onno Hamburger en Ad Bergsma (€ 19,90)