Zuid-Aziatische spanningen sijpelen door naar Kazachstan

Kazachstan wordt snel een belangrijke internationale speler. Enkele aanslagen wakkeren de vrees aan dat dit strategische land richting destabilisering gaat.

Model present outfits at the first National Islamic Fashion contest in Almaty October 23, 2011. Several local designers are taking part in the contest, which aims to create Islamic fashion designs based on Kazakh national traditions. REUTERS/Shamil Zhumatov (KAZAKHSTAN - Tags: RELIGION SOCIETY FASHION) REUTERS

Kazachstan werd dit weekeinde opgeschrikt door een aanslag. Een 34-jarige Kazach trok zaterdag schietend door de zuidelijke stad Taraz, om vervolgens met een granaatwerper het lokale hoofdkwartier van de geheime dienst te bestoken. Daarna blies hij zichzelf op. Er vielen zeven doden.

Het was de vierde aanslag in een half jaar in Kazachstan, dat door zijn enorme gas- en olievoorraden de afgelopen jaren een belangrijke internationale speler is geworden. De afgelopen jaren gold Kazachstan als een autoritair geleid, maar stabiel land. Een uitzondering in Centraal-Azië, dat geplaagd wordt door etnische conflicten, burgeroorlogen en extremisme. De aanslagen voeden de vrees dat ook dit land destabiliseert.

De aanslag van zaterdag was tevens de dodelijkste. Bij de eerste drie vielen in totaal twee doden. Ook komt het geweld steeds dichter bij de machtscentra. Taraz ligt 350 kilometer ten zuiden van Almaty, de commerciële hoofdstad van Kazachstan. De steden Atyrau en Aktobe, waar de eerste aanslagen plaatshadden, liggen meer dan 2.500 kilometer van de politieke hoofdstad Astana.

De Kazachse autoriteiten en westerse waarnemers vrezen dat de terreur islamitisch geïnspireerd is. Westerse landen zoals de Verenigde Staten, die Kazachstan als belangrijke strategische partner beschouwen, volgen de ontwikkelingen met argusogen. Via Kazachse spoorlijnen worden niet-militaire goederen naar de internationale troepenmacht in Afghanistan vervoerd. Westerse oliebedrijven, inclusief Shell, hebben er voor ruim 150 miljard dollar geïnvesteerd. Kazachstan beschikt over eenvijfde van de mondiale uraniumreserves.

De dader van zaterdag is volgens de autoriteiten een „jihadist”. Waar zij dat op baseren, is onduidelijk. Zijn daad is opgeëist door Jund al-Khilafah (Soldaten van het Kalifaat), een groep die zegt een heilige oorlog te willen voeren in Kazachstan. Tot voor kort had niemand van hen gehoord. Op 21 oktober verscheen echter een internetfilmpje van deze groep waarin vijf gemaskerde mannen met machinegeweren en granaatwerpers met aanslagen dreigden als president Nazarbajev een nieuwe religiewet niet zou intrekken. Die wet is omstreden. Ze verbiedt onder meer het bidden in overheidsgebouwen. De wet werd in oktober in korte tijd door het parlement aangenomen en zou bedoeld zijn om extremisme tegen te gaan. Volgens mensenrechtenorganisaties is de wet een inperking van de godsdienstvrijheid.

In een nieuw filmpje eiste de groep twee weken geleden een aanslag op in Atyrau. Een 24-jarige Kazach had daar op 31 oktober bommen willen leggen bij overheidsgebouwen. Eén ging af terwijl hij nog bezig was. Alleen de dader kwam om. Volgens de groep was het Nazarbajevs straf voor het niet inwilligen van haar eisen. De authenticiteit van het filmpje is niet vast te stellen. Het kan dat de groep de aanslag niet heeft gepleegd, maar heeft opgeëist om naam te maken en angst te zaaien.

Volgens onderzoekswebsite The Long War Journal bestaat de groep uit een klein aantal „buitenlandse” jihadstrijders dat zich ophoudt in het Afghaans-Pakistaanse grensgebied. Ze zou aanslagen hebben gepleegd op Amerikaanse soldaten in de Afghaanse provincie Khost. Ook citeert de site Amerikaanse inlichtingenbronnen op basis waarvan het „vrijwel zeker” is dat de groep banden heeft met het Haqqani-netwerk, een onderdeel van de Talibaan.

Binnen de groep zou een aparte cel bestaan die voornamelijk bestaat uit Kazachen. De daders van de aanslagen in Atyrau (behalve de jongen die omkwam zouden er nog drie anderen betrokken zijn geweest) zouden zich onlangs hebben aangesloten bij deze cel. Zelf zouden ze in 2009 al een eigen terreurgroepje hebben opgericht, geïnspireerd door Said Boerjatski, een hoofdideoloog van de Noord-Kaukasische moslimstrijders.

Boerjatski wordt verantwoordelijk gehouden voor de aanslag op de forenzentrein in Rusland in 2009, waarbij 26 mensen omkwamen. Hij werd in 2010 naar verluidt in de Russische deelrepubliek Ingoesjetië geliquideerd door veiligheidstroepen.

Kazachstan heeft eerder gewaarschuwd voor opkomend extremisme. Dat zou vanuit het nabijgelegen Afghanistan worden opgestookt. Zulke waarschuwingen werden tot nu toe echter niet serieus genomen. In Kazachstan circuleren ook theorieën dat de geheime dienst zelf achter de aanslagen zit, als gevolg van een machtsstrijd binnen de dienst.

Feit is dat er in Kazachstan groeiende onvrede heerst, over de wijdverbreide corruptie en de ijzeren hand waarmee het regime regeert. De meerderheid van de Kazachen bestaat uit gematigde sunnitische moslims. Maar fundamentalistische vormen als salafisme en wahabisme zijn sterk in opkomst. Zeker in het westen, waar het meeste geweld tot nu toe plaatshad. De westelijke regio is het belangrijkste oliegebied. Van het daar verdiende geld komt maar weinig terecht bij de lokale bevolking.

De seculiere autoriteiten zien die ontwikkeling als bedreiging voor hun voortbestaan en ‘verdachten’ worden hard aangepakt. De gevangenissen zitten vol mensen die zich volgens het regime hebben ingelaten met gevaarlijke religieuze activiteiten – vaker niet bewezen dan wel. Juist zulke repressie werkt extremisme in de hand, verklaarde onlangs de Kazachse grootmoefti, de leider van de door de staat toegelaten islam.

    • Chris Hensen