Oude oplosser van stekelige kwesties

Achter de schermen schoof de Italiaanse president Giorgio Napolitano de opvolger van premier Berlusconi al naar voren. De oud-verzetsstrijder is de hoop van Italië.

Een 86 jaar oude heer van stand probeert Italië deze dagen weg te loodsen van de rand van de afgrond. De ‘rode vorst’ is zijn bijnaam.

President Giorgio Napolitano – ex-communist en oud-verzetsstrijder – is met afstand de meest gewaardeerde politicus van het land. Een moreel baken voor elke Italiaan: mild, ingehouden, uiterst correct, maar ook ongekend ferm en krachtig als het moet, zoals nu.

Zes jaar geleden publiceerde Napolitano zijn memoires in de veronderstelling dat hij van zijn pensioen kon gaan genieten na een politieke carrière van meer dan 50 jaar. Maar de afgelopen weken keken de Italianen en veel Europese leiders naar hem als de enige persoon die Italië nog zou kunnen redden.

Vorige week woensdag, toen de Italiaanse aandelenkoersen angstaanjagend kelderden en de rente op staatsobligaties omhoog spoot, greep Napolitano in. Hij wachtte niet langer af of Silvio Berlusconi zijn beloofde ontslag zou indienen. Hij lanceerde Mario Monti voortijdig tot diens opvolger door hem tot senator-voor-het-leven te benoemen.

Op die manier wist Napolitano de markten enigszins te kalmeren en Berlusconi te dwingen om zaterdag al terug te treden. „Een staatgreep”, vonden de haviken binnen de partij van de ex-premier. De redding van Italië, hopen anderen.

Het was inderdaad een ferme stap voor de president, die de afgelopen jaren door vrijwel alle Italianen werd gewaardeerd als moreel baken op de achtergrond. Vrijwel nooit ging Napolitano verder dan opvoedende woorden richting ruziënde politici. Zijn instrumenten beperkten zich tot stille diplomatie en speeches, waarin hij zijn vinger omhoog hief. Beschaafd en geserreerd hield hij zich aan de ceremoniële rol die de grondwet hem voorschrijft. Al wist iedere Italiaan dat de president van binnen kookte van woede.

Achter de schermen, zo werd steeds duidelijker, nam Napolitano al wel het heft in handen. De laatste weken was niet premier Berlusconi maar de president het referentiepunt voor Merkel en Obama. Ze belden Napolitano als ze wilden weten hoe Italië er echt voor stond.

Pas toen Berlusconi in het Huis van Afgevaardigden zijn steun verloor, kon Napolitano ook publiekelijk de teugels overnemen en schoof hij Monti naar voren. Hij deed dat met een ongekende vastberadenheid en een overtuigingskracht die indruk maakte, maar bleef zichzelf relativeren. Tijdens een bijeenkomst bij de Italiaanse Academie voor Wetenschappen zei hij zondag grappend: „Ook ik ben een onderzoeker. Ik zoek oplossingen voor stekelige politieke kwesties.’’

Dat deed hij al vroeg. Geboren in Napels, raakte hij tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken bij een verzetsgroep. Ze gaven een krantje uit met teksten van Karl Marx die werden gepresenteerd alsof het commentaren waren geschreven door jonge Italiaanse schrijvers.

In 1945 werd Napolitano lid van de Italiaanse communistische partij PCI, die hij vanaf 1953 ruim 50 jaar lang vertegenwoordigde als parlementslid. De krant La Stampa omschreef hem later als de „minst communistische communist die op de lidmaatschapslijst van de PCI stond”. Hij was inderdaad een van de vroegste hervormers. Steunde hij in 1956 nog de inval van de Sovjet-Unie in Hongarije, in 1968 veroordeelde hij de bezetting van Praag door de Sovjet-Unie.

Hij zocht toenadering tot andere eurocommunisten en zette zich in voor de Europese samenwerking. Na de val van de Muur was hij de motor achter de omvorming van de PCI in een sociaal-democratische partij.

Toen al was een van zijn bijnamen „Sir George”, wegens zijn aristocratische voorkomen, zijn respect voor politieke tegenstanders en zijn voorliefde voor goede manieren en nette kleding. Napolitano werd de „rode vorst” genoemd vanwege zijn uiterlijke gelijkenis met de laatste Italiaanse koning Umberto II.

Toen hij in mei 2006 de eerste ex-communistische president van Italië werd stelde de Amerikaanse oud-ambassadeur Richard Gardner de bezorgde communistenhater George Bush gerust. Napolitano is „een vriend van de VS die zijn taak onpartijdig en eerlijk zal vervullen”.

Het morele gezag dat Napolitano door de jaren opbouwde biedt hem nu de ruimte Italië weer een geloofwaardige regering te geven. Onlangs gaf hij de Italianen wel een vermanende tip: „Wees in de toekomst veeleisender jegens degenen die ons land willen vertegenwoordigen.”