Barre taferelen in een kijkdoos

Nova Zembla is de eerste grote Nederlandse film in 3D. De nieuwe techniek stelde hoge eisen. En ook de zware omstandigheden op IJsland vielen niet mee.

8november 2011

In het bioscoopzaaltje van een postproductiebedrijf in het Amsterdamse havengebied zitten regisseur en producent Reinout Oerlemans, cameraman Lennert Hillege en de Vlaamse kleurcorrector Bart Verraest met 3D-brillen op in fast forward door de laatste akten van hun film Nova Zembla te kijken om de laatste hand te leggen aan de ‘colorgrading’, waarbij voor elk shot definitief de kleur en het contrast worden bepaald. De laatste ongeregeldheden worden er nog uitgehaald. Dat kleine beetje blauw-zweem. Die ene overbodige sneeuwvlok. Alles moet perfect zijn. Vrijdag gaat het beeld op slot, zoals dat in filmland heet. Dan moet het klaar zijn. Want over een week staat de wereldpremière van de eerste grote Nederlandse 3D-film gepland.

Het is minder dan een jaar geleden dat Oerlemans bekendmaakte dat hij het verhaal van de overwintering op Nova Zembla van de expeditie van zeevaarder Willem Barentsz wilde verfilmen.

En zoals de meeste historische filmverhalen begint ook het verhaal van de ‘making of’ van Nova Zembla met een sprong in de tijd.

1981

Oerlemans: „Mijn fascinatie voor het verhaal van Nova Zembla gaat al heel lang terug. Vroeger in de klas van Meester Aafjes op Nutschool Zorgvlied in Den Haag hing zo’n prachtige schoolplaat van Johan Herman Isings over de overwintering op Nova Zembla. Dat beeld van die heroïsche kerels die het met een soort hellebaarden tegen een ijsbeer opnamen, met het half ingesneeuwde ‘behouden huys’ op de achtergrond, is altijd in mijn achterhoofd blijven zitten. Later kwam ik erachter dat er nog nooit een film over dit verhaal gemaakt, terwijl dat toch een hoofdstuk uit de Nederlandse geschiedenis is dat belangrijk is geweest voor de ontwikkeling van het land, met name door het dagboek van scheepstimmerman Gerrit de Veer, die nu de door Robert de Hoog gespeelde hoofdpersoon van de film is geworden.”

Iunij 12 1596

Den 12. Iunij smorgens sagen wy een witten Beyr, ende wy royden met onse schuyte nae hem toe, meenende hem met een touw een strick om den hals te werpen, maer doe wy by hem quamen, was hy so geweldich dat wyt niet dorsten bestaen, dan wy royden wederom tscheep, ende haelden meer volcks ende gheweer, ende quamen wederom nae hem toe, met musketten, roers, hellebaerden ende bylen, ende het volck van Ian Cornelisz. schip quamen met haer Bock met volck ons mede te hulpe. (Uit: Gerrit de Veer: Waerachtighe beschryvinghe van drie seylagien, ter werelt noyt soo vreemt ghehoort, ed. Vibeke Roeper en Diederick Wildeman, Van Wijnen, Franeker 1997).

Zomer 2009

De laatste draaidag van Er komt een vrouw bij de dokter, het regiedebuut van Reinout Oerlemans, zit erop. Oerlemans vertelt aan cameraman Lennert Hillege over de film die hij hierna wel zou willen maken, een avonturenepos over de overwintering op Nova Zembla. Hillege antwoordt: „En dat doen we zeker in 3D?” En zo was het. 3D was het geëigende medium. Oerlemans: „Ik wil de toeschouwer helemaal onderdompelen in die tijd en de grootsheid van die reis in een kijkdoos vatten.”

22 januari-17 april 2010

Het locatiescouten begint. Oerlemans en Hillege reizen af naar New York, Spitsbergen, Groenland en IJsland, waar ze uiteindelijk zullen besluiten te gaan draaien. Oerlemans: „We begonnen op Spitsbergen. Waanzinnige reis. Met een klein bootje gigantische ijsfjorden in. Filmisch ontzettend gaaf. Maar logistiek volstrekt onmogelijk. Uiteindelijk kwamen we op IJsland, waar best een grote filmindustrie is door een gunstige belastingmaatregel waardoor er daar ook vrij veel buitenlandse producties worden gedraaid. Ik wilde per se de ontberingen ondergaan en niet in de studio staan. En ik ben dolblij dat we hiervoor heb kunnen kiezen.”

Najaar 2010

Hugo Heinen (die meeschreef aan de televisieseries Pleidooi, Oud geld en Wet & waan) wordt aangetrokken voor het scenario. Oerlemans: „We begonnen ermee het verhaal van Gerrit de Veer wat meer ‘backstory’ te geven, want er is eigenlijk vrij weinig over hem bekend, terwijl hij toch het verslag heeft geschreven. We hebben er een liefdesverhaal aan toegevoegd. Daardoor ga je meer met hem meeleven en snap je waarom hij zo graag terug wil naar Amsterdam.”

Terwijl Heinen aan het schrijven slaat, vertrekken Oerlemans en Hillege naar Hollywood om bij Sony een 3D-workshop te volgen. Hillege: „De eerste keer dat je een 3D-camera ziet besef je pas echt dat het een andere techniek is dan je normaal gebruikt. Tijdens die workshop hebben we concreet scènetjes opgenomen en die met een stereograaf, een 3D-expert, vervolgens besproken en geanalyseerd. Zeker omdat er zoveel slechte 3D is geweest, is zo’n praktische workshop fijn. Ik denk trouwens dat de pioniersfase voor 3D nog lang niet voorbij is. Het grootste verschil is dat Hollywood met een geoliede machine werkt, waar voor elke lenswissel een nieuwe camera klaar staat, terwijl wij op een soort survivaltocht gingen.”

5 januari 2011

Oerlemans maakt zijn filmplannen bekend. De filmdivisie van zijn bedrijf Eyeworks wordt aan het werk gezet om het benodigde budget van tussen de 6 à 7 miljoen euro bij elkaar te krijgen. 1.375.489 euro komt uiteindelijk via de suppletieregeling van het Nederlands Filmfonds (een subsidieregeling voor publieksfilms), de rest uit een cv-constructie (waarbij investeerders tegen gunstige belastingvoorwaarden in film kunnen investeren) en reguliere bijdragen uit de markt. Oerlemans over zijn ervaring met de dubbelrol van producent en regisseur: „Ik zou wel eens willen, en dat geldt niet alleen voor Nederland, maar ook voor de rest van de wereld, dat er evenveel tijd en energie ging zitten in het creatieve en het artistieke proces als in het financieringstraject, die verhouding is 20 procent-80 procent.”

7 april 2011

Tijdens een uitstekend geregisseerd mediacircus wordt de cast van Nova Zembla bekendgemaakt. Robert de Hoog, die voor Skin n een Gouden Kalf kreeg) zal de hoofdrol van Gerrit de Veer gaan spelen. Als zijn liefje op de wal is fotomodel Doutzen Kroes aangetrokken. Zeerotten Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck worden gespeeld door veteranen Derek de Lint en Victor Reinier.

26 april 2011

De eerste leden van de crew vertrekken voor de voorbereidingen op de draaiperiode die op 1 mei zal beginnen. Een testshoot op 30 april wordt in allerijl tot de officieuze eerste draaidag met een minicrew omgetoverd als blijkt dat de rots waarop ze de aankomst bij Vogeleiland willen filmen na 1 mei niet meer toegankelijk zal zijn in verband met het broedseizoen. Er waren geen acteurs, geen schip en het weer was ook niet al te best. Later zullen het schip De Zwane en een roeibootje er met behulp van visual effects in gezet worden.

1 mei 2011

Eerste draaidag. Hillege: „De eerste draaidag was meteen op een gletsjer in IJsland. Het was al een flinke tocht om daar te komen. Het was helemaal ondergesneeuwd. Je bent alleen nog maar aan het overleven. Het was heel bar. Ik heb nog nooit een crew zo naar me zien kijken van: ‘Lennert zeg dat we stoppen’, want het was te veel.” Oerlemans: „En toen moesten we nog vijftig dagen.”

Oerlemans: „Op IJsland moesten we meteen met al die acteurs het diepe in. Dan was Lennert aan het werk met die enorme kasten van camera’s in hun titanium-behuizing en zat ik in een soort videodorp verderop met allemaal schermen om me heen en zo’n 3D-brilletje op. Zodra we een paar dagen gedraaid hadden, gingen we meteen naar Reykjavik om met elkaar in de bioscoop het materiaal te bekijken. Daar hebben we een hoop van geleerd. Wat voor mij echt een openbaring was, is dat je er letterlijk een dimensie bij hebt. Je zit in een kijkdoos en je bent voortdurend met je ogen het hele beeld aan het bekijken. Dus kun je als regisseur de kijker veel minder sturen. Tijdens die viewings vroegen we ons af hoe we ervoor konden zorgen dat mensen echt in het verhaal zitten, in plaats van naar het verhaal te kijken.”

10 mei 2011

Laatste draaidag op de gletsjer in IJsland. Het zit erop. Alhoewel. De sneeuw op de lager gelegen gedeelten van de berg is flink aan het smelten en het hele circus moet met een groot konvooi nog heelhuids de berg af. Er is met grote shovels een pad dwars door het smeltende ijs gemaakt, waarover iedereen naar beneden moet, maar waar het smeltwater nu doorheen beneden kolkt. De IJslanders hebben hier speciaal geprepareerde voertuigen voor. Maar Oerlemans had zijn eigen fourwheeldrive uit Nederland per container naar IJsland laten verschepen en onder deze omstandigheden is er geen houden meer aan. Bijna alle voertuigen komen vast te zitten, en pas tegen het ochtendgloren is iedereen weer veilig beneden.

22 mei 2011

Uitbarsting van de IJslandse vulkaan Grimsvötn. Vliegverkeer wordt stilgelegd.

24 mei 2011

De hele ploeg vliegt terug naar Amsterdam. De aswolk van de meest recente vulkaanuitbarsting is dan net weggetrokken.

30 mei-16 juni 2011

In vriescellen van de visafslag in Velsen zijn de interieurs van het ‘behouden huys’ en het schip nagebouwd. Oerlemans: „Overdag waren ze daar allemaal met van die karretjes aan het rondrijden. Door het lawaai konden wij alleen ’s nachts draaien. Dan sta je in die kleine ruimtes met een enorme cameraploeg. Dat is wel heel anders dan als je het op 2D zou hebben gedaan. Daar zijn we wel eens gillend gek van geworden. En toen moesten we met dat enorme apparaat nog een paar weken zeilen in de Noordzee voor de exterieurs.”

23 augustus 2011

In een studio in Vancouver wordt de scène met de ijsbeer opgenomen, waar het in Oerlemans’ verbeelding ooit allemaal mee begon. Oerlemans: „Toen we aan het project begonnen wist ik niet dat ongeveer elk dier wel ergens ter wereld voor film getraind is, behalve de ijsbeer. Dat is het meest onvoorspelbare, gemene, gevaarlijke roofdier dat er bestaat. Toch hebben we een ijsbeer gevonden in Canada. We kwamen aan bij een studio en daar stond een enorme trailer met die brullende ijsbeer erin te schudden.” Hillege: „De truc is om die ijsbeer de hele dag net zo gevoed te houden dat hij geen honger heeft, maar ook niet zo tevreden is dat hij z’n eigen gang gaat. Het is net een junkie. En het ging op een gegeven moment ook mis. Hij wilde niet terug in z’n hok, en hij viel bijna z’n ‘handler’ aan. Ik heb nog nooit een begeleider zo hard zien wegrennen voor z’n eigen dier.”

‘Nova Zembla’ draait vanaf volgende week donderdag in de bioscoop.