Politiek tornt toch aan 'heilige' Raad

De VVD wil de Raad van State splitsen. Er lijkt steun in de Kamer te bestaan. Maar voorstanders willen meteen meer veranderen aan de Raad.

Den Haag. - Neem de discussie over de weigerambtenaar, die wegens gewetensbezwaren geen huwelijk tussen homoseksuelen wil voltrekken. Regeringspartijen CDA en VVD en gedoogpartner PVV slagen er maar niet in hier een eensluidend standpunt over te formuleren en dus is de kwestie, officieel voor het inwinnen van „juridisch advies”, vorige week voorgelegd aan de Raad van State.

Het is een gebruikelijke stap voor een kabinet om het belangrijkste adviesorgaan om hulp te vragen. Jaarlijks adviseert de Raad van State, opgericht in 1531 door Karel V, de regering over tal van onderwerpen. Maar tegelijkertijd is de Raad de hoogste bestuursrechter van Nederland. En dat wringt. Want zo kan het gebeuren dat de Raad straks recht moet spreken in een zaak over een weigerambtenaar, precies waarover de Raad eerder het kabinet adviseerde.

Dat kan niet langer, vindt VVD’er Joost Taverne. Het Kamerlid wil deze week minister Piet Hein Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) vragen voorstellen te doen voor een tweedeling van de Raad van State. Het rechtsprekende deel zou ondergebracht kunnen worden bij de Hoge Raad in Den Haag.

Politici en juristen spreken al jaren over de twee functies van de Raad van State. Het is een principiële kwestie, vinden tegenstanders: je kunt nu eenmaal niet én adviseur zijn én bestuursrechter. Voorstanders roemen de „wederzijdse bevruchting” van de Raad, dat maakt het in hun ogen tot een volwaardig instituut.

Na jaren van discussie leek in 2009 plots een Kamermeerderheid voor een herstructurering van de Raad van State. Op het laatste moment zag regeringspartij PvdA – onder druk van het meer behoudende CDA – echter af van steun waardoor alleen nog een minieme wijziging mogelijk bleek: het aantal dubbelfuncties (leden die zowel op de afdelingen ‘advisering’ als ‘bestuursrechtspraak’ werken) bij de Raad werd beperkt tot maximaal tien. Dit tot grote teleurstelling van VVD-Kamerlid Laetitia Griffith. „De Raad van State is heilig”, verzuchtte ze na het debat, „daar mag de politiek niet aankomen. Hooguit één keer in de vijftig jaar kun je praten over een ingrijpende reorganisatie. En door de draai van de PvdA is die kans voorlopig verkeken.”

Toch dient die zich nu al aan, en de poging van de VVD lijkt kansrijk. Hoewel het CDA nog steeds tegen is (er werken veel CDA’ers bij de Raad) en de PVV zich eerst wil bezinnen (Kamerlid André Elissen: „U overvalt mij hier een beetje mee”) reageren SP, PvdA en D66 positief. Met de VVD vormen ze een Kamermeerderheid.

De SP vindt het VVD-plan „heel interessant”. PvdA’er Pierre Heijnen zegt dat zijn partij „welwillend” tegenover het idee staat. Volgens hem is tweedeling het „originele standpunt” van de PvdA, maar volmondige steun wil hij nog niet geven. „Ik wil weten hoe het precies uitgewerkt wordt.” D66-Kamerlid Gerard Schouw is ook positief, maar wil tegelijkertijd dat de vicepresident van de Raad van State (nu nog Herman Tjeenk Willink) voortaan door het parlement benoemd wordt en niet meer door het kabinet. „Ik hoop dat de VVD ook hiervoor zijn nek wil uitsteken. Laten we het in één keer goed regelen.”

Of een van de oudste regeringsorganen ter wereld binnenkort ingrijpend gereorganiseerd zal worden, hangt af van politieke wil. Volgens initiatiefnemer Taverne is dit het juiste moment: „Dit past bij de maatschappelijke wens om de overheid en overheidsinstanties transparanter te maken. Daar hoort ook een onafhankelijke rechtspraak bij.”

    • Huib Modderkolk