Volksgezondheid op kompas van markt en bureaucratie

Meer bezuinigen. Het zoemde al weken rond. In deze Italiaanse crisisweek werd het gerucht sterker: het kabinet wil 3 à 5 miljard extra bezuinigen. De PVV dreigt met de gulden. Voor het verzwakte CDA zal de pijn niet lichter zijn. Maar waar haalt het kabinet zijn ideeën vandaan? De behandeling van de begroting van volksgezondheid deze week was illustratief.

Het kabinet-Rutte draagt sinds een jaar een onwankelbaar bezuinigings- en efficiëntiegeloof uit. Niemand ontkomt, 18 miljard en geen cent minder. Het plan is in een paar formatieweken van zomer 2010 vastgespijkerd. Knap van Rutte, Verhagen en Wilders dat zij precies wisten waar nog wat te halen valt.

Natuurlijk overzien de onderhandelaars niet veel meer dan de hoofdlijnen van ieder onderwerp. De kloek becijferde afspraken zijn grotendeels afkomstig uit de door het kabinet-Balkenende IV bestelde de heroverwegingsrapporten. Hoe kun je 20 procent op volksgezondheid bezuinigen? Uit die operatie komt ook het geheiligde getal van 18 miljard voort.

Balkenende en Bos gaven hun ambtenaren geen politieke sturing mee, geen verzoek bepaalde zaken te sparen of aan te pakken. Het was een puur financiële studieopdracht. De grondleggers van het kabinet-Rutte hebben er politiek in gewinkeld, maar in veel gevallen is meer de retoriek politiek gekleurd dan de gekozen beleidsvariant.

Het is een hoofdkenmerk van de Nederlandse parlementaire democratie dat vrijuit politiek wordt gepraat tot grote beslissingen nodig zijn, dan wordt bij voorkeur gedepolitiseerd geargumenteerd. Als straks toch aan de hypotheekrenteaftrek wordt getornd, dan zal dat worden toegeschreven aan marktcondities, houdbaarheidsoverwegingen en adviezen van De Nederlandsche Bank, de OESO, het CPB en andere rekenkundigen. Niet aan gewijzigd politiek inzicht.

De behandeling van de begroting van volksgezondheid was een voorbeeld van deze praktijk. Minister Schippers wapperde met een vlotheid die in geen medische serie zou misstaan met vaktermen uit het jargon van de praatindustrie die zich aan de zorg heeft vastgeklampt. We gaan van 4.000 dbc’s naar ‘1.000 DOT zorgproducten’. Uw hartklep is haar zorgproduct.

Schippers wil „belonen naar prestatie, vrije prijsvorming, keuzevrijheid en dynamiek”. Mooi toch? Wie is tegen „betere prestaties voor een scherpere prijs”? Ook deze frontsoldaat van de oorlog tegen de regeldruk gooit het halve stelsel weer overhoop. Zij wil niet kiezen tussen ‘Las Vegas’ en de ‘zorgkolchoze’, tussen de tweedeling in het Amerikaanse zorgstelsel en ineffectieve sovjetzorg. Maar ook die gezond-Hollandse taal kan niet verbloemen dat zij vaart op een onbewezen mengsel van marktgeloof en ambtelijk pijltjes werpen.

Het ergste op bureaucratisch gebied laat zij behendig over aan haar co-assistent, staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten. Die zit inmiddels tot over de oren in het moeras van indicatiestelling en zorgzwaartepakketten. Zij sleutelt aan AWBZ, WMO en ZVW. De verpleeghuisarts die dacht mensen te gaan helpen met haar deskundige bijdrage, knutselt inmiddels steeds onoverzichtelijker aan regelingen voor langdurige ziekte. Met de bureaucratische zorgkantoren en later de o zo toegankelijke zorgverzekeraars als uitvoerders. Een markt op steunzolen.

Enig baken is dat er bezuinigd moet worden, en dat het zeer de vraag is of dat zal lukken. Ook zeker is dat tienduizenden mensen met rotziektes dreigen hun hulp- en zorgconstructie aan huis te verliezen. Wat de staatssecretaris mensen aan persoonsgebonden budget afneemt wordt besteed aan meer instellingspersoneel. Het vage ambtelijke heroverwegingsadvies wordt vastgehouden, terwijl ieder christen-democratisch en liberaal principe zich verzet tegen het beknotten van autonomie over eigen levens.

Meer markt betekent voor Schippers dat ziekenhuizen en zorgverzekeraars nu over tweederde van de verrichtingen vrije prijsonderhandelingen moeten gaan voeren. Zorg in de buurt wordt omhelsd maar het kan zijn dat uw verzekeraar u straks naar een ziekenhuis tachtig kilometer verder stuurt, want daar heeft hij een contract mee. Het griezelige is dat ‘betere prijs’ in deze redeneringen wordt gelijkgesteld aan ‘betere kwaliteit’.

Dat is de rode draad. Schippers en Veldhuijzen suggereren dat financiële prikkels tot betere zorg zullen leiden. Geld is hun enige stuurknuppel. En meer regels. Voorlopig vallen zij veel mensen lastig met nieuwe overlegroutes, andere loketten en ondoorzichtige nieuwe vergoedingsregelingen.

Maar wie zwaar ziek is of een ongeluk heeft gehad, kan geen zorgplan opstellen. Die is overgeleverd aan een ziekenhuis waar de specialisten niet meer dan nodig met elkaar samenwerken. Of aan een grootgefuseerd thuiszorgbedrijf met een businessplan dat alle uren van een indicatie levert omdat het kan – niet altijd omdat iemand het nodig heeft. Dát jaagt de kosten van pgb’s op.

De PvdA voelde zich deze week gepasseerd en zal tegen de begroting van volksgezondheid stemmen. Maar door een VVD-motie mee te ondertekenen suggereerde fractielid Kuiken dat de PvdA dinsdag wel voortzetting van het door de Eerste Kamer, om talloze geldige redenen afgestemde, elektronisch patiëntendossier zal steunen. Dan kan de PvdA net zo goed vóór een begroting stemmen die het vooral moet hebben van marktbureaucratische instincten, waaraan de sociaal-democratie al genoeg veren is verloren. Het EPD is het belang van it-bedrijven en medische koepels – niet van burgers en patiënten. Goed te weten dat het lid Kuiken een verleden in rampenbestrijding heeft.

marc chavannes

E-mail: opklaringen@nrc.nl