Ook buiten de psychologie komt fraude voor

De groteske wetenschappelijke fraude van Diederik Stapel maakt veel emoties los: schaamte onder integere wetenschappers, twijfel en woede bij velen. Dat blijkt ook uit de brieven in Opinie & Debat van zaterdag 5 november.

In de brief getiteld ‘Dr Zielknijper’ wordt niet alleen de frauduleuze wetenschapper maar de gehele academische discipline psychologie verweten haar bevindingen bijeen te fantaseren. Een andere briefschrijver vraagt zich af of men in de sociale psychologie wel deugdelijke nulhypothesen opstelt.

Juist bij grootschalige fraude moeten we kritische vragen stellen. Deze verdienen een zorgvuldig en op feiten gebaseerd antwoord. De feiten laten zien dat fraude niet alleen voorkomt in de sociale wetenschappen. De diergeneeskundige Woo Suk Hwang verzon stamcelexperimenten, de natuurkundige Schön vervalste zijn nano-elektronicadata, de moleculair bioloog Kawasaki rommelde met genetische data en de arts Wakefield vervalste data over een verband tussen autisme en inentingen.

Al deze onderzoekers konden, net als Stapel, jarenlang hun gang gaan, totdat kritische vakgenoten hen wisten te ontmaskerden.

Kan hun fraude verklaard worden door een gebrek aan nulhypothesen of slecht uitgevoerd onderzoek? Integendeel. Slecht uitgevoerde studies roepen veel eerder twijfels op of worden direct afgewezen door een tijdschrift.

Het ontdekken van fraude in ogenschijnlijk uitstekende studies is dus niet makkelijk. De psychologie is bij uitstek een wetenschap die factoren die kunnen leiden tot fraude achterhaalt en verklaart. Zelfoverschatting, omgaan met prestatiedruk, gebrek aan moreel besef, zijn onderwerpen van studie in de psychologie. Deze kennis draagt bij aan het voorkomen van fraude, en niet alleen in de wetenschap.

Dr. M.V. de Jonge

GZ-psycholoog, Utrecht

    • Dr. M.V. de Jonge