Moorden is geen mode meer

Neemt het geweld in de wereld echt af, zoals de Amerikaanse psycholoog en taalkundige Steven Pinker ons in zijn nieuwe boek wil doen geloven? Ellen de Bruin interviewde hem namens NRC Handelsblad. Reageer in het kader van de NRC Leesclub.

Het is kwart voor tien; Steven Pinker is een kwartier te laat op de interviewafspraak waarvoor hij een half uur had ingepland. Hij verontschuldigt zich vriendelijk. Zijn vorige afspraak liep uit. En zijn volgende nu zeker ook, want hij blijft drie kwartier zitten praten. Aan het eind van het gesprek loopt hij een half uur achter en dan is de ochtend nog maar halverwege. De ochtend van een lange dag die er, net als de dag ervoor en de dag erna en de dag dáárna, mee eindigt dat de Harvard-psycholoog een lezing geeft over zijn nieuwe boek. Hier is iemand die van de ene afspraak naar de andere moet hollen, die dan ook het grootste deel van het gesprek op het puntje van de bank blijft zitten, maar die gek genoeg tegelijkertijd een totale kalmte uitstraalt.

Zijn nieuwe boek gaat niet, zoals we van hem gewend zijn, over taal en de werking van de menselijke geest, maar over geweld dit keer: in The Better Angels of Our Nature betoogt hij dat geweld tussen mensen door de eeuwen heen wereldwijd is afgenomen. Er is minder moord en marteling, schrijft Pinker, en er zijn minder oorlogsdoden en sadistische executies dan ooit te voren. Dat is iets wat veel mensen verrast, zegt hij. Dat merkt hij bij de meer dan honderd lezingen die hij al over het onderwerp heeft gegeven (ook al is het boek net vijf weken uit). En het kwam uit een onderzoekje dat hij deed onder 265 voornamelijk Noord-Amerikaanse en West-Europese internetgebruikers: een meerderheid dacht dat het in de Middeleeuwen veiliger was dan nu. Terwijl er toen in West-Europa ruim dertig mensen per 100.000 per jaar door moord om het leven kwamen – Pinkers belangrijkste geweldsmaat – en nu gemiddeld ongeveer één.

Pinker neemt ruim 800 pagina’s om de geweldsafname te onderbouwen met alle mogelijke cijfers die hij maar kon vinden en met elk onderzoek dat hij maar relevant achtte. Het is moeilijk hem te verrassen met een vraag die hij zichzelf nog niet gesteld heeft of die hem niet tijdens zijn lezingen of per e-mail is gesteld. Op Pinkers website staat een pagina met bijna veertig veelgestelde vragen over het boek en zijn vaak van paginanummers voorziene antwoorden (nrch.nl/r6). De Amerikaanse hoogleraar die nu in de lobby van een Londens hotel Engelse ontbijtthee zit te drinken, beweegt zich dan ook moeiteloos door het interview.

Engeland komt uit uw boek naar voren als een beschaafd land: zeer lage moordcijfers, als eerste gerechtelijke marteling afgeschaft… Uw thuisland, de Verenigde Staten, komt er veel slechter af, met hogere moordcijfers (5 tot 15 per 100.000 per jaar).

“Er zijn ergere landen, maar de VS lopen inderdaad achter op de rest van de westerse wereld als het gaat om moordcijfers, het afschaffen van de slavernij en van de doodstraf.”

Hoe verklaart u dat? De Britse en Amerikaanse cultuur zijn toch redelijk vergelijkbaar.

“Ja, dat is waar. Mijn beste verklaring is dat Amerika in feite uit twee landen bestaat: grofweg het noorden en het zuiden. Over slavernij waren het noorden en het zuiden verdeeld; over de doodstraf ook. De moordcijfers zijn veel hoger in het zuiden dan het noorden. En in het zuiden waren meer mensen voor de inval in Irak.”

[..]

U heeft het in uw boek vooral over westerse, ontwikkelde landen.

“Nee, het perspectief is echt wereldwijd, al heb ik me om een aantal redenen meer geconcentreerd op westerse landen. Trends die in de westerse wereld beginnen, beïnvloeden meestal de rest van de wereld: technologie, kledingstijl, cultuur en ook de afschaffing van de slavernij. De lezers van mijn boek zijn over het algemeen afkomstig uit westerse landen. En we hebben betere gegevens over het Westen, bijvoorbeeld moordcijfers over de laatste acht eeuwen.”

Als we over het Westen de beste data hebben, hoe kunt u er dan zo zeker van zijn dat het geweld ook in andere delen van de wereld afneemt?

“Zo zeker ben ik ook niet. Maar als je vandaag de dag de cijfers vaststelt, zijn ze niet zo erg als in Europa in de Middeleeuwen. En als je naar oude stammensamenlevingen kijkt, waren de geweldscijfers daar hoger dan in Europa in de Middeleeuwen.”

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Zaterdag 12 november 2011, pagina 4 - 5. Abonnees kunnen het hele interview van Ellen de Bruin met Steven Pinker hier lezen.