Moorden is geen mode meer

Geschiedenis De mensheid is steeds minder gewelddadig geworden, betoogt Steven Pinker. In de Middeleeuwen werd veel meer gemoord en gemarteld dan tegenwoordig.

RNPS PICTURES OF THE YEAR - A member of People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) covered with artificial blood, stands on a fur during a protest against the use of fur in front of a boutique of luxury goods company Burberry in Berlin April 12, 2007. REUTERS/Hannibal Hanschke (GERMANY) REUTERS

Het is kwart voor tien; Steven Pinker is een kwartier te laat op de interviewafspraak waarvoor hij een half uur had ingepland. Hij verontschuldigt zich vriendelijk. Zijn vorige afspraak liep uit. En zijn volgende nu zeker ook, want hij blijft drie kwartier zitten praten. Aan het eind van het gesprek loopt hij een half uur achter en dan is de ochtend nog maar halverwege. De ochtend van een lange dag die er, net als de dag ervoor en de dag erna en de dag dáárna, mee eindigt dat de Harvard-psycholoog een lezing geeft over zijn nieuwe boek. Hier is iemand die van de ene afspraak naar de andere moet hollen, die dan ook het grootste deel van het gesprek op het puntje van de bank blijft zitten, maar die gek genoeg tegelijkertijd een totale kalmte uitstraalt.

Zijn nieuwe boek gaat niet, zoals we van hem gewend zijn, over taal en de werking van de menselijke geest, maar over geweld dit keer: in The Better Angels of Our Nature betoogt hij dat geweld tussen mensen door de eeuwen heen wereldwijd is afgenomen. Er is minder moord en marteling, schrijft Pinker, en er zijn minder oorlogsdoden en sadistische executies dan ooit te voren. Dat is iets wat veel mensen verrast, zegt hij. Dat merkt hij bij de meer dan honderd lezingen die hij al over het onderwerp heeft gegeven (ook al is het boek net vijf weken uit). En het kwam uit een onderzoekje dat hij deed onder 265 voornamelijk Noord-Amerikaanse en West-Europese internetgebruikers: een meerderheid dacht dat het in de Middeleeuwen veiliger was dan nu. Terwijl er toen in West-Europa ruim dertig mensen per 100.000 per jaar door moord om het leven kwamen – Pinkers belangrijkste geweldsmaat – en nu gemiddeld ongeveer één.

Pinker neemt ruim 800 pagina’s om de geweldsafname te onderbouwen met alle mogelijke cijfers die hij maar kon vinden en met elk onderzoek dat hij maar relevant achtte. Het is moeilijk hem te verrassen met een vraag die hij zichzelf nog niet gesteld heeft of die hem niet tijdens zijn lezingen of per e-mail is gesteld. Op Pinkers website staat een pagina met bijna veertig veelgestelde vragen over het boek en zijn vaak van paginanummers voorziene antwoorden (nrch.nl/r6). De Amerikaanse hoogleraar die nu in de lobby van een Londens hotel Engelse ontbijtthee zit te drinken, beweegt zich dan ook moeiteloos door het interview.

Engeland komt uit uw boek naar voren als een beschaafd land: zeer lage moordcijfers, als eerste gerechtelijke marteling afgeschaft... Uw thuisland, de Verenigde Staten, komt er veel slechter af, met hogere moordcijfers (5 tot 15 per 100.000 per jaar).

“Er zijn ergere landen, maar de VS lopen inderdaad achter op de rest van de westerse wereld als het gaat om moordcijfers, het afschaffen van de slavernij en van de doodstraf.”

Hoe verklaart u dat? De Britse en Amerikaanse cultuur zijn toch redelijk vergelijkbaar.

“Ja, dat is waar. Mijn beste verklaring is dat Amerika in feite uit twee landen bestaat: grofweg het noorden en het zuiden. Over slavernij waren het noorden en het zuiden verdeeld; over de doodstraf ook. De moordcijfers zijn veel hoger in het zuiden dan het noorden. En in het zuiden waren meer mensen voor de inval in Irak.”

Terwijl de aanslagen van 9/11 het noorden troffen.

“Inderdaad, ja. Eén theorie is dat het noorden van de VS oorspronkelijk bevolkt is geraakt door Engelse Quakers en Puriteinen en Nederlandse en Duitse boeren, en het zuiden door Schotse en Ierse herders. En herdersvolken hebben een sterkere eercultuur: ze wreken beledigingen vaker met geweld. Misschien om hun zeer roofbare goederen te beschermen, hun dieren. Die houding, die destijds zinvol was, lijkt nog steeds te bestaan.

“Maar het is de vraag of je zo ver terug moet gaan. Een recentere verklaring is te vinden in het cliché van het Wilde Westen, waar ‘de dichtstbijzijnde sheriff altijd 90 mijl ver weg is’, en waar je jezelf dus moet verdedigen. Want de regering werd niet vertrouwd en had niet genoeg macht om geschillen te beslechten.

“Dat is trouwens een theorie van Pieter Spierenburg, een Nederlandse historicus. Hij stelde dat democratie te vroeg kwam voor Amerika. Daarmee bedoelde hij dat in Europa de regering het volk eerst heeft ontwapend en dus het machtsmonopolie verkreeg – en dat daarná het volk de regering overnam, toen de regering al gevestigd was. Volgens Spierenburg was de volgorde in de VS andersom: het volk nam de regering over toen het volk nog niet ontwapend was. In de VS staat het recht om wapens te dragen in de grondwet.”

Dat zou dus ook betekenen dat als wij democratie naar andere landen exporteren, dat dan het geweld daar afneemt – dat dat werkt.

“Dat is wat ik zou voorspellen, ja.”

Bestaat zo’n polarisatie als er in de VS is niet in de hele wereld? Op de kaarten in uw boek staan duidelijk landen met veel en met weinig geweld.

“Vooral Rusland en de voormalige Sovjetrepublieken werden gewelddadiger na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Deels doordat het land in anarchie verviel. Er is een patroon zichtbaar waarbij landen die geen politiestaat zijn en die ook niet democratisch zijn, hogere niveaus van geweld kennen. Ze zijn niet zo repressief dat mensen voortdurend bang zijn en niets durven en de regering is ook niet sterk en betrouwbaar genoeg om rustig te kunnen leven.”

Dat is toch in grote delen van de wereld het geval? En die landen zijn toch erg gewelddadig?

“Jawel, maar niet zo gewelddadig als Europa in de Middeleeuwen. Gemiddeld worden er momenteel wereldwijd 7 per 100.000 mensen per jaar vermoord. In Europa in de Middeleeuwen lag het ergens in de 30. Het aantal doden in oorlogsvoering is de laatste twintig jaar ook gedaald, doordat oorlogen korter en lokaler zijn en vaker worden beëindigd door vredesmachten.”

U heeft het in uw boek vooral over westerse, ontwikkelde landen.

“Nee, het perspectief is echt wereldwijd, al heb ik me om een aantal redenen meer geconcentreerd op westerse landen. Trends die in de westerse wereld beginnen, beïnvloeden meestal de rest van de wereld: technologie, kledingstijl, cultuur en ook de afschaffing van de slavernij. De lezers van mijn boek zijn over het algemeen afkomstig uit westerse landen. En we hebben betere gegevens over het Westen, bijvoorbeeld moordcijfers over de laatste acht eeuwen.”

Als we over het Westen de beste data hebben, hoe kunt u er dan zo zeker van zijn dat het geweld ook in andere delen van de wereld afneemt?

“Zo zeker ben ik ook niet. Maar als je vandaag de dag de cijfers vaststelt, zijn ze niet zo erg als in Europa in de Middeleeuwen. En als je naar oude stammensamenlevingen kijkt, waren de geweldscijfers daar hoger dan in Europa in de Middeleeuwen.”

Iets anders: u noemt in uw boek ideologie als basis voor geweld. Denkt u dat de extreemrechtse bewegingen die nu in het Westen aan populariteit winnen, tot een toename in geweld kunnen leiden?

“Staan die bewegingen systematisch geweld voor? Hebben ze het over een groep mensen die niet mag bestaan – of over het sluiten van grenzen?”

Dat laatste, maar ze vinden bepaalde groepen mensen wel minderwaardig, en dat kan een eerste stap zijn op weg naar geweld.

“Dat kan het zijn, ja. Ik zeg ook niet dat het niet zorgwekkend is. Ik maak me er persoonlijk ook zorgen over. Maar ik denk dat deze ideologie populairder is naarmate ze minder gewelddadig is, en minder populair naarmate ze gewelddadiger is. Al die enge retoriek ten spijt denk ik dat deze mensen zich realiseren dat de stap naar geweld zelfvernietigend is. Als je me vraagt of het onmogelijk is, dan zeg ik nee, maar het is wel onwaarschijnlijk.”

Verwacht u dat het geweld wereldwijd nog verder zal afnemen?

“Dat hangt ervan af. Ik denk dat het geweld tegen vrouwen zal afnemen in landen waar dat nu nog hoog is, dat de mensenhandel zal verminderen, dat oorlogen tussen landen minder hevig worden, dat de vervolging van homo’s zal afnemen. Zulke trends, met een internationaal momentum, waar topdown en bottom-up trends dezelfde kant op gaan, zijn voorspelbaarder dan spontaan opflakkerend geweld.

“En ik denk dat sommige dingen gewoon te onvoorspelbaar zijn. Burgeroorlogen kunnen zich ineens weer voordoen, geweldsmisdrijven vertonen soms onvoorspelbare patronen... Daarom heb ik dit boek ook niet ‘The End of Violence’ genoemd, al was dat wel goede marketing geweest. Maar ik geloof niet dat we een beëindiging van het geweld zien; we zien een reductie. Er is geen natuurwet die het geweld wereldwijd doet dalen; er is een complex van oorzaken, zoals goede regeringen, geletterdheid, het mengen van volkeren...

“En dit is ook geen boek met voorspellingen. Het is een diagnosticerend boek – wat is er goed gegaan? Toekomstvoorspellingen zijn over het algemeen zo verschrikkelijk slecht. De veiligste toekomstvoorspelling is dat de dingen zullen zijn zoals ze nu zijn.”

Zoals met het weer: de beste voorspelling voor het weer van morgen is het weer van vandaag?

Hij lacht: “Zoals met het weer, precies!”

Stel dat het geweld op de hele wereld zou dalen tot het niveau van West-Europa of lager. Dan zou dat nog niet het einde van het menselijk lijden betekenen.

“O, nee! Er is lijden door ziektes, door gebroken harten, door geliefden die elkaar verlaten; mensen zullen nog steeds liegen, hun vrienden en hun familie verraden... Ik geloof echt dat er zoiets bestaat als de menselijke aard en dat frictie onvermijdelijk is. Maar ik geloof niet dat die frictie in geweld moet resulteren, in steken en schieten en elkaar wurgen. En als je pas op je 80ste sterft en je kinderen hebt zien opgroeien, heb je wel een beter leven gehad dan wanneer je al veel eerder in een oorlog bent omgekomen.”

Pinker kijkt op zijn horloge. Het is bijna half elf; hij had allang weg gemoeten, maar hij zegt bijna Brits beleefd dat hij “zo moet gaan”. Ik kijk snel door mijn aantekeningen en spreek nog snel de eerste losse krabbel uit die ik zie: ‘toename verbaal geweld Twitter/internet?’

Pinker lacht. Opgewekt: “Dat mensen negatieve opmerkingen op Twitter en internetfora als voorbeeld van geweld noemen, is zo’n goed teken! Een teken van hoe geweld is afgenomen. We hoeven ons geen zorgen te maken dat we naar de gaskamers van Auschwitz gestuurd worden, of de loopgraven van WO I. Als het ergste waar we over tobben, nare opmerkingen op internet zijn, dan gaat het heel goed met ons!” En dan snelt hij ervandoor, naar zijn volgende afspraak.