32 graden is niet ideaal voor een Rembrandt

De armlastige Johannesburg Art Gallery put uit eigen collectie voor een expositie over de Gouden Eeuw. „De luchtvervuiling in deze buurt maakt de schilderijen er niet mooier op.”

De Johannesburg Art Gallery heeft 43 etsen van Rembrandt van Rijn. Maar welke hang je aan de muur? „Ik mocht er maar zes kiezen, dat maakt het zó moeilijk”, zucht educatiemedewerker Musha Neluheni, die net uit het depot komt. Waarop ze dan uiteindelijk geselecteerd heeft? Ze glimlacht richting een collega die in het konservasie-ateliee een tekening uit 1628 van Rembrandts moeder met blote handen op een glasplaat legt. „Ze moesten in onze lijsten passen.”

De armlastige Johannesburg Art Gallery heeft de grootste kunstcollectie van Zuid-Afrika. Behalve werken van Rembrandt bezit het museum schilderijen en tekeningen van onder anderen Van Gogh, Picasso en Albrecht Dürer. Het meeste werk is zelden te zien.

„De nadruk ligt tegenwoordig op Zuid-Afrikaanse kunst”, zegt directeur Antoinette Murdoch. Na 1994, toen de apartheid werd afgeschaft, had het museum, dat onder het stadsbestuur valt, wat dat betreft iets in te halen.

Maar zondag opent een tentoonstelling met werk van Nederlandse en Vlaamse schilders uit de Gouden Eeuw. Er zijn stillevens te zien van Pieter Claesz, werken van Lambert Jacobsz en Frans de Momper en dus een aantal Rembrandt-etsen. De collectie is eind jaren veertig begonnen na een legaat van een zekere Eduard Houthakker, een Hollander die zich in Zuid-Afrika gevestigd had. Acquisitie van historische buitenlandse kunst stopte begin jaren tachtig, toen het op Europa gerichte apartheidsbewind in financiële nood kwam. „We omarmen nu Afrika”, zegt Murdoch.

De tentoonstelling is gesponsord door de Nederlandse ambassade in Zuid-Afrika, waardoor de Slowaakse huisconservator Marian Paulik een paar schilderijen kon schoonmaken. „Je wilt niet weten hoe sommige werken eraan toe waren”, zegt hij.

Tussen 1996 en 2007 had het museum wegens geldgebrek geen conservator of restaurateur meer in dienst. Met beperkte middelen, en „misschien niet helemaal volgens de westerse standaarden” probeert Paulik de achterstanden in te halen. Trots wijst hij op twee inmiddels opgehangen schilderijen waarvan het ene wel is schoongemaakt en het andere niet. Op het ene werk is de bef van de geportretteerde wit, op het andere geel. „We moeten hier nog een bordje hangen om bezoekers te zeggen dat ze kunnen doneren voor de restauratie van ander werk”, zegt Paulik.

De Johannesburg Art Gallery heeft betere tijden gekend. Het klassiek gebouwde museum ligt in een vervallen park in het slechtste stukje van het centrum van de stad. ‘Little Lagos’, noemen inwoners van de stad de buurt: een verwijzing naar de Nigeriaanse handelsstad die volgens Zuid-Afrikanen misschien nog wel woester is dan Johannesburg zelf. Om het gebouw te bereiken moet je je door een eindeloze file van zwarte rook uitblazende taxibusjes worstelen.

„De luchtvervuiling in deze buurt maakt de schilderijen er niet mooier op”, erkent Paulik. Maar de deuren van de zalen moeten nu eenmaal af en toe open, omdat de airconditioning het begeven heeft. Buiten is het 32 graden. Binnen ook. „Dat is niet ideaal voor dit soort oude schilderijen, maar we hebben domweg niet de middelen om alle airco’s te repareren en van nieuwe filters te voorzien.” Hij rekent voor dat dat zo’n 20.000 euro zou kosten. „Dit land heeft, heel begrijpelijk, andere prioriteiten”, zegt directeur Murdoch. „Maar een donatie zouden we goed kunnen gebruiken.” Het is not done, zegt ze, om een van de dure werken te verkopen. „Je moet een collectie bijeenhouden.”

Juist vorige maand werd bekend dat sinds januari vier bronzen sculpturen uit het gebouw gestolen zijn, onder andere één van de Fransman Jules Dalou. De beelden zijn waarschijnlijk omgesmolten, vanwege de hoge koperprijs.

De vraag rijst of de oude schilderijen hier wél veilig zijn. Er zijn maar twee sleutels van het depot, vertelt Murdoch. En op de tentoonstelling hangen de werken aan vier kanten van de lijst met lange schroeven tegen de muur geklemd. „Bovendien”, vervolgt educatiemedewerker Neluheni monter: „Er zitten nauwelijks waardevolle metalen aan zo’n schilderij.”

De ‘Dutch/Flemish Exhibition’ opent zondag 13 november in de Johannesburg Art Gallery en duurt tot 25 maart. Inl. joburg.org.za