'Het is een eigentijds Hooglied'

De literaire liefdesverklaring van deze week: Franca Treur over Op het lichaam geschreven van Jeanette Winterson.

Nederland, Amsterdam, 18-10-2010 Franca Treur (Meliskerke, 23 juni 1979) is een Nederlandse schrijfster en freelance journaliste PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2010

‘Op een avond dat alles tegenzat – zo’n avond dat alles en iedereen op een plek is waar het leuk is en alleen jij niet – liep ik door een Amsterdamse straat waar het oud papier buiten stond in grote dozen. Er was een boek uit een doos gevallen en dat raapte ik op. Op de achterkant stond een uitspraak van Bas Heijne: ‘Dit is een boek waarmee je het liefst langs de deuren zou gaan om het in iedere brievenbus te duwen.’ Het was een roman van Jeanette Winterson. Ik las de eerste twee bladzijden en was gegrepen. Daarna heb ik alles van haar gelezen.

„Op het lichaam geschreven is een fenomenologie van de liefde die het thema probeert te omschrijven met omtrekkende bewegingen. Over het onderwerp is al zoveel geschreven dat je van goeden huize moet komen, wil je daar nog iets aan kunnen toevoegen. Dat is net als wanneer je zelf verliefd wordt: de woorden waarmee je je gevoel probeert uit te drukken zijn al miljoenen keren gebruikt. Ze zijn versleten, ze hebben hun betekenis verloren. Winterson behandelt alle clichés die verliefden uitwisselen, stelt daar vragen bij en zet er een eigen taal tegenover.

„Het grootste cliché dat ze aanpakt is dat van de heteroseksuele liefde. Winterson heeft een heel lijfelijk boek geschreven over de liefde van de ik-persoon voor Louise, een getrouwde vrouw. Van die ik-figuur weet je niet welke sekse die heeft. Als lezer vul je dat zelf automatisch in. Veel mensen, volgens mij vooral mannen, zijn geneigd er een man in te lezen, ik lees er zelf een vrouw in – mede door de wetenschap dat Winterson zelf op vrouwen valt. In beide gevallen is het projectie. Zo laat Winterson je nadenken over je eigen vooroordelen ten aanzien van de liefde.

„Een ander cliché waarmee Winterson afrekent is het huwelijk. Ze noemt het een afgesleten fauteuil waarin ook je opa en oma hebben gezeten en hun ouders voor hen. Dat is een mooi beeld: een oude, comfortabele stoel die vertrouwd is, die al lang niet meer past bij de rest van het meubilair, maar telkens mee verhuist.

„De ik-persoon van Winterson heeft een flinke backlist aan geliefden. Wat betekent het dan eigenlijk nog als die ‘ik hou van jou’ zegt tegen Louise? Zij antwoordt dan ook: ‘Ik wil dat je zonder verleden bij me komt. Vergeet die teksten die je hebt geleerd. Vergeet dat je dit al eerder hebt gedaan, in andere slaapkamers, andere huizen. Kom nieuw bij me.’ Liefde is anderen uitsluiten. We willen exclusiviteit, daarom zijn allemansvrienden ook niet aantrekkelijk. Dat verlangt dat we een relatie verbreken, want die is overbodig gemaakt door de komst van een nieuwe geliefde. Ook dat gaat gepaard met clichés, zo lees je bij Winterson: ‘De situatie is veranderd, wat een hufterige opmerking, ik had de situatie veranderd. Situaties veranderen niet, ze wisselen niet zoals de seizoenen. Mensen veranderen situaties. Er bestaan slachtoffers van verandering maar geen slachtoffers van situaties. Waarom doe ik mee aan dit taalmisbruik?’

„Deze roman stelt nadrukkelijk de taal van de liefde aan de orde, en dat kan alleen in een boek. Daarin is Winterson een voorbeeld voor mij: het medium benutten, uitbuiten, en mogelijk een beetje oprekken. Ik merk dat ik een sterke voorkeur heb voor verhalen die je niet met een film kunt vertellen. De hoofdpersoon raakt Louise kwijt en probeert haar op te roepen door haar lichaam te beschrijven. Zo vindt ze een nieuwe taal uit. Het resultaat is een prachtig eigentijds Hooglied.’’

Jeanette Winterson: Op het lichaam geschreven. Pandora Pockets, 228 blz. €12,50

    • Toine Donk