De premier denkt nu aan zijn bedrijf

Het eindspel van Silvio Berlusconi als premier van Italië is begonnen. Zijn vertrek zal grote gevolgen hebben voor zijn zakelijke imperium. Vermoedelijk opvolger Mario Monti moet met ingrijpende hervormingen de economie uit het slop halen.

Italian Prime Minister Silvio Berlusconi holds up the Champions League Cup, which was just won by AC Milan in the final against FC Liverpool on the 23rd of May in 2007.null DPA/AFP

Toen ondernemer en mediamagnaat Berlusconi in 1993 besloot de politiek in te gaan, was dat niet om Italië te redden, ook al verkeerde het land toen door corruptie- en maffiaschandalen in een enorme chaos. Hij wilde allereerst zijn eigen zakelijke belangen beschermen. Bijna twee decennia later is voor hem het eindspel begonnen, in grote financiële onzekerheid voor het land. En opnieuw spelen zijn zakelijke belangen, en zijn persoonlijke situatie, een grote rol.

De afgelopen dagen heeft de premier urenlang overlegd met Fedele Confalonieri, al decennia lang zijn zakelijke vertrouweling, zijn advocaat Nicola Ghedini, en de kinderen die binnen zijn bedrijven werken. Want het aftreden van Berlusconi zal enorme gevolgen hebben voor zijn zakelijke imperium. Vooral voor de mediapoot Mediaset, het grootste en politiek meest gevoelige onderdeel.

Over wat Berlusconi precies heeft besproken, is weinig naar buiten gekomen. Voor een aantal onderdelen van zijn Fininvestgroep maakt het weinig uit of Berlusconi politieke macht heeft of niet. Mediolanum (banken en verzekeringen, in gedeeld eigendom met de familie Doris) heeft al zwaar geleden onder de financiële crisis. Ook de uitgeverij Mondadori en de voetbalclub AC Milan hebben niet zichtbaar geprofiteerd van de politieke macht van Berlusconi. En zullen dus niet lijden als hij die macht moet opgeven.

Maar het mediabeleid heeft voortdurend de volle aandacht gehad van Berlusconi. Hij had al een flinke vinger in de pap, via zijn politieke vriend Bettino Craxi, toen christen-democraten en socialisten in 1990 een soort duopolie instelden: de publieke omroep en de commerciële zenders van Berlusconi verdeelden de buit en waren samen goed voor negentig procent van de tv-kijkers.

Berlusconi heeft er zeventien jaar lang alles aan gedaan om dat duopolie in stand te houden en concurrenten buiten de deur te houden. Toen duidelijk werd dat de christen-democraten en socialisten hun politieke macht zouden kwijtraken en links afstevende op een verkiezingszege, richtte hij een eigen partij op, en in maart 1994 won hij de verkiezingen.

Een jaar later probeerden zijn tegenstanders dat duopolie te ondermijnen via een referendum. Dat pakte heel anders uit: Berlusconi wist het referendum slim te vertalen in de vraag of de kiezers populaire tv-programma’s kwijt wilden.

Dat brak het verzet grotendeels. In de jaren daarna hebben linkse politici bij herhaling gezegd dat ze Berlusconi wel als politicus wilden aanpakken, maar Mediaset met rust zouden laten, als een van de parels van de Italiaanse economie. Een geruststellend bezoek aan de Mediasetburelen bij Milaan hoorde bij de campagnerituelen van links.

Via een reeks wetten en maatregelen wist Berlusconi, toen hij eerder premier was tussen 2001 en 2006, te voorkomen dat de monopoliepositie van zijn commerciële tv-zenders, en van zijn reclamebureau Publitalia, werd aangetast. Zelfs rechterlijke uitspraken hierover werden politiek onschadelijk gemaakt.

Het belangenconflict van een politicus die ook een dominerende rol heeft in de media en grote zakelijke belangen heeft, was toen al naar de achtergrond verdwenen. Het was te ingewikkeld. Niemand had daar een oplossing voor die paste op de ontstane praktijk van de Italiaanse politiek.

Maar nu zijn maatregelen tegen de dominerende positie van Mediaset niet langer taboe. Volgens regels die in andere democratieën gelden, zou het logisch zijn dat er een opener speelveld komt, desnoods afgedwongen (bijvoorbeeld door eindelijk een wet uit de jaren negentig toe te passen). In de praktijk staat het monopolie van Mediaset al onder druk, door toedoen van Rupert Murdoch. Sky-Italia, Murdochs betaal-tv, heeft met vijf miljoen abonnees laten zien dat er alternatieven zijn voor Berlusconi’s Mediaset.

Door de opkomst van betaal-tv en veranderingen in reclamebudgetten was het medialandschap, na jaren waarin er weinig gebeurde, al aan het veranderen. Als Berlusconi het veld ruimt, zal dat onherroepelijk extra gevolgen helpen voor Mediaset. Woensdag werd de handel in aandelen Mediaset op de beurs in Milaan stilgelegd na een koersval van meer dan twaalf procent.

Naast deze zakelijke kwesties komen zijn persoonlijke problemen. Als premier wist Berlusconi keer op keer, via op maat gemaakte wetten, een veroordeling in de corruptie- en fraudezaken tegen hem te voorkomen. Er lopen nu nog drie processen tegen hem, onder andere wegens de seksschandalen.

Financiële tegenvallers zijn voor de op twee na rijkste man van Italië, met een geschat vermogen van 5,7 miljard euro, nog wel te overzien. Waarschijnlijk ligt de 75-jarige Berlusconi vooral wakker van de gedachte aan een mogelijke gevangenisstraf.

    • Marc Leijendekker