Zwoele zomernacht

Het Nationale Toneel speelt Shakespeares Midzomernachtdroom, een toneelstuk dat volgens regisseur Theu Boermans gaat over de angst van mannen voor vrouwelijke erotiek.

Den Haag, 05-11-2011. Beeld uit de repetitie van de voorstelling "Midzomernachtdroom" van Shakespeare bij Het Nationale Toneel onder regie van Theu Boermans. Met o.a. Ariane SchlŸter, Pierre Bokma en Stefan de Walle. Foto: Leo van Velzen NrcHb.

Het is niet pluis in een bos vlakbij Athene. In de nacht voorafgaand aan het huwelijk van de hertog en hertogin van Athene is de wereld betoverd. Een vrouw raakt smoorverliefd op een ezel. Jongelieden verwisselen razendsnel van geliefde. Iedereen gloeit van een koortsachtige harstocht. Het is midzomer, het is nacht, de maan schijnt. Dromen beheksen de fantasie. Een tovermiddel zorgt ervoor dat iedereen verliefd is op iedereen.

Dit toneelspel, Midzomernachtdroom (1595) van Shakespeare, gaat over „verschillende stadia van de liefde”, zoals hoofdrolspeelster Ariane Schluter het formuleert. Zij vertolkt Titania, de koningin der Elfen. „Naast de sleetse liefde komt ook de prille liefde aan bod. Ik speel in een dubbelrol ook Hippolyta, de koningin van de Amazones. Het stuk speelt zich eerst overdag af, en dan wordt het nacht. Bij daglicht wordt de liefde onderdrukt, ’s nachts breken de liefdeslusten los in alle hevigheid.”

Acteur Pierre Bokma vervult in de beroemde liefdesscène tussen Titania en een ezel de rol van het dier. Voor hem symboliseert de midzomernacht „ongeremde lust en de triomf van de fantasie”. Maar in het stuk is niet alles wild en ongeremd, benadrukt Bokma: „In werkelijkheid is de koning van de Elfen, Oberon, de man van Titania, bang voor ongeremde seksualiteit. Wie bang is voor liefde is ook bang voor de nacht.”

Die angst is voor regisseur Theu Boermans de echte kern van het stuk, reden dat hij zijn voorstelling bij het Nationale Toneel niet zonder meer een blijspel noemt, zoals de toneeltraditie voorschrijft, maar een „bittere komedie”. Voor Boermans gaat de Midzomernachtdroom over de angst van mannen voor vrouwelijke erotiek. „Dat komt het sterkst tot uiting in de rol van Oberon”, aldus Boermans. „Als Oberons vrouw vrijt met een ezel, dan laat zij in die rol zien dat dierlijke driften toeslaan als je een vrouw de vrije teugel geeft.” Ariane Schluter: „Titania is die zwoele zomernacht overgeleverd aan lustgevoelens en impulsen. In de nacht zijn er geen wetten; de nacht is wetteloos, is wild. Titania hongert in die nacht naar lichamelijk genot.”

Tijdens een avondrepetitie in de grote zaal van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag laat Schluter die honger prachtig zien: als Titania de man-als-ezel in het vizier krijgt, dan sluipt ze op handen en voeten als een tijgerin naar hem toe. Ze benadert hem vol verleidingstactiek. Het mooie van deze scène is de oprechtheid ervan. In werkelijkheid is de ezel een van de wevers, Spoel genoemd, die een toneelstuk gaat opvoeren voor het huwelijk van de verloofden Theseus en Hippolyta, hertog en hertogin van Athene. Hij weet niet dat een tovermiddel, uitgedeeld door Oberon, hem tot een ezel transformeert. En Titania weet evenmin dat die ezelman een ezel is, want datzelfde tovermiddel heeft ervoor gezorgd dat zij verliefd wordt op het allereerste wezen dat zij tegenkomt als zij ontwaakt uit haar nachtelijke slaap. Bitter is de komedie in de visie van Boermans ook omdat de personages „wel elkaars lichaam willen bezitten maar niet elkaars ziel. Ze eisen elkaars lijf op.”

Net als in bijvoorbeeld Hamlet bevat Midzomernachtdroom een toneelstuk in een toneelstuk. In dit geval zijn het de wevers die een spel voorbereiden. Boermans neemt dat letterlijk: hij laat de acteurs die de wevers spelen optreden als technici van het Nationale Toneel. In getrouwe vertaling zouden ze Spel, Keg, Fluit, Snuit en Schaaf heten. Boermans maakt van hen Kale (dat is acteur Pieter van der Sman), Bok (Pierre Bokma), Belg (de uit Vlaanderen afkomstige Jappe Claes), Pikkie (de jonge acteur Jelle de Jong) en Turk (Ali Çifteci). „Ik sta helemaal achter die vondst”, zegt Pierre Bokma, die Bok speelt, de ezelman, en spreekt met onvervalst Haags accent. „Theater moet zich altijd in het heden afspelen. De toeschouwers moeten, net als de acteurs, de betovering van die midzomernacht ondergaan. Maar ook het enge ervan. Want de vrijage tussen de ezel en Titania ontaardt voor haar in een nachtmerrie.”

Dat klopt, zegt Ariane Schluter. „Als Titania haar ogen opent en uit de roes ontwaakt, deinst ze achteruit als ze daar plots die ezel ziet. Het is een geweldige scène om te spelen, omdat de blinde verliefdheid van Titania de grote macht van de liefde uitdrukt. In Midzomernachtdroom draait het om het mysterie van de hartstocht. Alle personages zijn ervan bezeten, erdoor behekst. In extreme vorm is dat mysterie niet iets poëtisch, maar dierlijk. Titania zegt zelfs dat ze het met een monster heeft gedaan.”

Het mooie van die scène met de handwerklieden vindt Boermans het hoge amateurgehalte ervan. Hij heeft veel amateurs geregisseerd, onder meer in Limburg waar hij vandaan komt. Boermans: „Met deze professionele acteurs wil ik dat amateuristische toneelspel nastreven. Ik vind de manier waarop amateurs spelen altijd roerend. Ze gaan helemaal op in het spel. Als ze verliefd moeten worden in het stuk, dan worden ze echt verliefd, ook in werkelijkheid. Dan is er geen enkele terughoudendheid meer en is elke afstand zoek.” Hij lacht: „Het spelen in amateurgezelschappen is levensgevaarlijk en heeft meer huwelijken kapotgemaakt dan in het serieuze toneel. Daarom is er voor mij veel aan gelegen om van de toneelspelersscène een oprechte amateurvertoning te maken. Dan blijkt des te meer dat liefde óók een verwoestende kracht is, niet alleen romantisch minnespel.”

‘Midzomernachtdroom’ van Shakespeare door het Nationale Toneel. Première: 11/11 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. T/m 29/1. Inl: nationaletoneel.nl

    • Kester Freriks