Econoom Levitt: beloon kleuters met bonus

Dezer dagen is er veel behoefte aan uitleg over de werking van financiële markten en overheidsschulden. De experts die ingewikkelde zaken helder kunnen samenvatten draaien overuren op televisie en vooral het NOS Journaal doet zijn best met de toepassing van grafisch, vaak geanimeerd materiaal.

Soms gaat het daarbij om heel simpele zaken, zoals de vraag wat een overheidsobligatie eigenlijk is. De dingen die je echt wilt weten, bijvoorbeeld waarom de kritische grens van het renteniveau op 7 procent ligt, worden minder geschikt geacht voor behandeling op televisie.

Een creatieve vormgeving van economische principes viel te bewonderen in de Amerikaanse documentaire Freakonomics, uitgezonden door VPRO’s Import.

Zes gerenommeerde jonge documentaireregisseurs verfilmden vier hoofdstukken uit de non-fictie bestseller Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything uit 2005. Daarin legden op speelse wijze de econoom Steven Levitt uit Chicago en New York Times-journalist Stephen Dibner uit wat in hun analyse de wereld draaiende houdt. Levitt vindt dat stimuli (incentives) uiteindelijk de enige reden vormen voor mensen om tot handelen over te gaan.

In die zes jaar die verstreken sinds verschijning van het boek is de wereld wat genuanceerder gaan denken over hebzucht als ultiem principe. De gedachte dat middelbare scholieren beter zouden gaan presteren, als je ze forse geldbedragen uitreikt voor elke maand zonder onvoldoendes, komt in het Occupy-tijdperk wat minder sympathiek over. Bovendien leert de documentaire dat het netto effect vrij beperkt blijft, hooguit enkele procenten. Dus suggereert Levitt dat we die geldelijke beloning misschien al op de kleuterschool moeten introduceren.

Het spannendst, en ook door regisseur Eugene Jarecki het origineelst vormgegeven, is het hoofdstuk dat een onorthodoxe verklaring oppert voor het teruglopen van de criminaliteit in het Amerika van de jaren negentig. In 1973 werd abortus gelegaliseerd en dus waren er achttien jaar later minder ongewenste kinderen jong volwassen. Een ongunstige gezinssituatie is immers een goede voorspeller van crimineel gedrag.

Grappig genoeg is de speelse vorm van Freakonomics sterker dan het zeker in de ogen van veel Europeanen nogal futiele gedachtegoed dat er in ontvouwen wordt.

In de aanloop van het jaarlijkse IDFA, dat de komende weken ook de programmering van de publieke omroep weer gaat domineren, is dat een nuttige constatering.

Op televisie worden documentaires vaak alleen besproken op basis van de inhoud. Als er in De wereld draait door of Pauw & Witteman aandacht wordt besteed aan een nieuwe documentaire, dan is de kans groot dat de hoofdpersonen aan tafel zitten en de regisseur op de eerste rij. Documentaires hebben immers een thema en maken zichzelf. Niet, dus.

    • Hans Beerekamp