Donner laat klokkenluider nog even wachten op steun

Klokkenluiders hebben meer bescherming nodig, vindt een Kamermeerderheid. Minister Donner is terughoudend. Het debat gisteren bracht geen uitkomst.

Klokkenluiden is ondankbaar in Nederland. Dat merkten enkele (ex-)medewerkers van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) toen ze besloten wantoestanden bij hun organisatie aan de kaak te stellen. Intern klagen had twee van hen al hun baan gekost, zeiden ze. Een melding aan het ministerie van Binnenlandse Zaken werd terugverwezen naar het COA, waarop ze nu juist kritiek hadden.

En dat terwijl het kabinet-Kok II al tien jaar geleden wetgeving invoerde om klokkenluiders steun en bescherming te bieden. Maar die lijkt weinig effectief. Gisteren debatteerde de Tweede Kamer er daarom over met minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA). Een Kamermeerderheid, inclusief gedoogpartner PVV, wenst meer steun voor klokkenluiders dan Donner wil geven.

Eigenlijk loopt het debat al sinds 2008. Toen rapporteerde hoogleraar bestuurskunde Mark Bovens dat de huidige regelingen klokkenluiders onvoldoende bescherming boden tegen represailles van werkgevers. Daarom schrikken ambtenaren ervoor terug misstanden te melden, concludeerde hij. Er is een externe Commissie Integriteit Overheid (CIO), waar ambtenaren misstanden kunnen rapporteren, maar die speelt geen enkele rol, zei Bovens. Nauwelijks onderzoekscapaciteit, geen duidelijke missie, moeilijke toegang.

En de fundamentele problemen zijn gebleven. Bovens: „Klokkenluidersregelingen zijn nog steeds niet gericht op rechtsbescherming. En voor klokkenluiders in de private sector is helemaal niets geregeld.”

Paul van Buitenen, die als EU-ambtenaar ooit fraude en nepotisme van eurocommissaris Edith Cresson naar buiten bracht, is evenmin positief over de steun aan klokkenluiders. „Ik ken er veel in belangrijke zaken. Allemaal hebben ze hun gezondheid, huwelijk of inkomen moeten inleveren.”

De betekenis van de CIO blijft klein. Pas als een ambtenaar intern geen gehoor vindt, komt hij bij de commissie. Het aantal meldingen steeg weliswaar, tot 43 vorig jaar, maar slechts één ambtenaar kwam met een echte misstand, vond de commissie. Voorzitter Thijs Drupsteen: „De meeste meldingen zijn eigenlijk verzoeken om advies. Andere vallen buiten onze bevoegdheid of gaan helemaal niet om een misstand. Als u spreekt met mensen die bij ons geweest zijn, zal u er niet veel tegenkomen die ontevreden zijn. Ons grote probleem is dat mensen niet bij ons komen.” Kennelijk, stelt hij vast, hebben ze meer vertrouwen in de media.

Minister Donner wil de CIO vervangen door een nieuwe instantie, maar heeft daar nog geen helder plan voor. Vorige maand kwam hij met een tussentijdse oplossing: een driekoppige commissie moet klokkenluiders adviseren en steunen.

Coalitiepartijen CDA en VVD steunen het voorstel, maar een meerderheid van SP, D66, PvdA, GroenLinks en gedoogpartner PVV is ontevreden. „Een tandeloos iets”, zegt Gerard Schouw (D66). „Een niksig voorstel”, meent Ineke van Gent (GroenLinks). Volgens Ronald van Raak (SP) is het niet Donners bedoeling klokkenluiders te beschermen, maar het aantal klokkenluiderszaken te verminderen. Hij wil dat de Kamer Donners plan snel afwijst.

Van Raak werkt aan een initiatiefwet voor een ‘Huis van de Klokkenluider’, onder te brengen bij de Nationale Ombudsman. De SP-parlementariër: „Een instantie die onderzoek naar misstanden kan doen, die klokkenluiders uit publieke en private sector ontslagbescherming, juridische bijstand en financiële ondersteuning kan bieden. Dat zijn allemaal zaken die in het voorstel van de minister niet geregeld worden.”

Of Van Raak een Kamermeerderheid mee krijgt, is onduidelijk. GroenLinks, D66 en de PvdA zijn enthousiast, maar de PVV heeft geen zin overheidsgeld te gebruiken voor financiële ondersteuning van klokkenluiders. CDA en VVD houden zich op de vlakte. Donner zelf vindt meer rechtsbescherming niet nodig. Bovendien, weet hij, zit het bedrijfsleven niet op een nieuwe onderzoeksinstantie te wachten.

    • Roeland Termote